تكبر صفتى ناپسند است و بايد نفس خود را از آن پاك كند. دومين قدم اين است كه بكوشد با عمل كردن به رفتارهايى كه مقتضاى تواضع است و دورى كردن از رفتارهايى كه مقتضاى تكبر است، به‌تدريج ريشه‌هاى اين صفت را از قلب خود بركند.

٧. لجام‌گسيختگى زبان‌

زبان از اعضايى است كه به‌رغم كوچك بودنش، ميدان عمل گسترده‌اى دارد. چشم تنها در قلمرو ديدنى‌ها، گوش در قلمرو شنيدنى‌ها و حس بساوايى نيز تنها در امور قابل‌لمس اثرگذار است، اما قلمرو زبان، شنيدنى‌ها، ديدنى‌ها، بساوايى‌ها، امور مادى، معنوى، معقول و منقول را شامل مى‌شود. از سوى ديگر، وجه امتياز انسان بر حيوانات در همين توانايى سخن گفتن نهفته است. در واقع اين زبان است كه از خواسته‌ها، نفرت‌ها، گرايش‌ها، باورها، مطلوب‌ها و از باطن او خبر مى‌دهد.

اگر زبان تحت كنترل باشد و درست به كار گرفته شود، آثارى بسيار مطلوب و اگر از كنترل خارج شود و نادرست به كار رود، آثارى بسيار نامطلوب بر جاى مى‌نهد. به همين سبب، خداوند در موارد متعددى بندگان خود را به استفاده صحيح از زبان و سخن نيكو گفتن توصيه مى‌كند:

وَقُل لِّعِبَادِى يَقُولُواْ الَّتِى هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلإِنْسَانِ عَدُوًّا مُّبِيناً؛[١] و به بندگانم بگو: «آنچه را كه بهتر است بگويند»، كه شيطان ميانشان را به هم مى‌زند، زيرا شيطان همواره براى انسان دشمنى آشكار است.

هنگامى كه بعضى مسلمانان نسبت‌هاى ناروايى به برخى همسران پيامبر صلى الله عليه و آله دادند و يا درباره ازدواج او شايعاتى را مطرح كردند،[٢] خداوند به مؤمنان توصيه كرد:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا^ يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَن يُطِعْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيماً؛[٣] اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، از

خدا پروا داريد و

[١] - اسراء( ١٧): ٥٣

[٢] - بنگريد به: ناصر مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ج ١٧، ص ٤٤٣

[٣] - احزاب( ٣٣): ٧٠ و ٧١