اخلاق اسلامى - داودى، محمد - الصفحة ١٩٣ - آثار غضب

٥. طغيان: تكبر آغاز و سرچشمه طغيان است. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

از تكبر بپرهيز كه سرچشمه طغيان و نافرمانى خداوند است.[١]

منشأ تكبر و راه مبارزه با آن‌

بى‌ترديد تكبر و خودبزرگ‌بينى ريشه‌هايى دارد كه شناختن آنها ما را در مبارزه با آن يارى مى‌دهد. از اين رو در آثار اخلاقى و نيز در روايات به برخى از علت‌ها و ريشه‌هاى تكبر اشاره شده است.

شُبَّر عجب و خودپسندى را يكى از ريشه‌هاى اصلى تكبر مى‌داند:

كسى كه معتقد است توانايى‌ها و امتيازات خاصى دارد، به گونه‌اى كه هرگاه متوجه آنها مى‌گردد دچار تعجب و شگفتى مى‌شود، در برخورد با ديگران نيز خود را از آنان برتر مى‌داند.[٢]

داشتن امتيازها و ويژگى‌هاى خاصى مانند عالم بودن، عامل بودن به دستورهاى دينى، تعلق داشتن به خانواده‌اى اصيل و شريف، بهره‌مندى از زيبايى ظاهرى، قدرت، مال و ثروت و ... نيز چه‌بسا موجب شود انسان خود را از ديگران برتر بداند.

در بيان اميرالمؤمنين عليه السلام احساس حقارت و كوچكى نيز يكى از علت‌هاى تكبر به شمار آمده است. ايشان مى‌فرمايد:

تكبر نمى‌ورزد، مگر شخص پست.[٣]

جز شخص پست و بى‌مايه تكبر نمى‌ورزد.[٤]

با دانستن منشأ و ريشه تكبر مى‌توان به بررسى راه‌هاى مبارزه با آن پرداخت: اولين گام در مبارزه اين است كه شخص با آثار و پيامدهاى سوء اين صفت آشنا شود و به اين نتيجه برسد كه

[١] - همان، ص ٣٠٩

[٢] - بنگريد به: عبدالله شُبَّر، اخلاق، ص ٢٨٥

[٣] - تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص ٣١٠

[٤] - همان