اخلاق اسلامى - داودى، محمد - الصفحة ١٩١ - ٣ غضب
٣. تكبر در برابر مردم: در اين قسم، متكبر مردم را تحقير مىكند و اگر سخن حقى از آنان بشنود، آن را انكار مىكند و نمىپذيرد.[١]
برخى از دانشمندان مسلمان براى تكبر درجاتى نيز بيان كردهاند. ملامهدى نراقى مىنويسد: تكبر سه درجه دارد: درجه اول آن است كه خود را از ديگران برتر ببيند و آن را در عمل و گفتار اظهار كند كه اين بدترين درجه تكبر است. درجه دوم آن است كه در دل، خود را از ديگران بالاتر ببيند و در عمل آن را اظهار كند، ولى برترى خود را به زبان نياورد. درجه سوم آن است كه در باطن، خود را از ديگران بالاتر بداند، اما در عمل و زبان آن را اظهار نكند. اين مرتبه از تكبر از مراتب ديگر پايينتر و صاحب آن به نجات نزديكتر است.[٢]
آثار تكبر
در آيات و روايات به برخى از آثار مهلك تكبر اشاره شده كه ما برخى از آنها را بيان مىكنيم:
١. اختلال در توانايى فهم و درك انسان: افراد متكبر به دليل خودبزرگبينى، از درك بسيارى از حقايق عاجزند. خداوند مىفرمايد:
الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِى آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِندَ اللَّهِ وَعِندَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ؛[٣] كسانى كه درباره آيات خدا- بدون حجّتى كه براى آنان آمده باشد- مجادله مىكنند، [اين ستيزه] در نزد خدا و نزد كسانى كه ايمان آوردهاند [مايه] عداوت بزرگى است. اين گونه، خدا بر دل هر متكبّر و زورگويى مُهر مىنهد.
در آيهاى ديگر آمده است:
سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِى الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِن يَرَوْاْ كُلَّ آيَةٍ لَّا يُؤْمِنُواْ بِهَا وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا؛[٤] به زودى كسانى را كه در زمين، بناحق تكبّر مىورزند، از آياتم رويگردان سازم [به طورى كه] اگر هر نشانهاى
[١] - بنگريد به: عبدالله شُبَّر، اخلاق، ص ٢٨٨
[٢] - بنگريد به: ملامهدى نراقى، جامعالسعادات، ص ٢٢٠
[٣] - غافر( ٤٠): ٣٥
[٤] - اعراف( ٧): ١٤٦