قرآن، كتاب اخلاق - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٠٥ - حد تواضع

تا چه ميزان مطلوب و جايز است؟ آيا اظهار فروتنى برابر همه هم‌نوعان به يك ميزان لازم است؟

در پاسخ به اين پرسش، چند نكته را نبايد از نظر دور داشت:

١. رعايت حرمت نفس انسانى، لازم و واجب است اما بايد توجه داشت كه انسانِ متواضع، خودش نيز يكى از افراد انسان محترم است. ازاين‌رو وجود خصلت فروتنى در او لازم است اما اظهار فروتنى نيز بايد به اندازه و به جا باشد. به عبارت ديگر همان گونه كه متواضع نبودن در تعاملات اجتماعى موجب دل‌آزردگى هم‌نوعان مى‌گردد و به حُسن معاشرت آسيب مى‌زند، افراط در اظهار آن نيز موجب خفّت و خوارى فرد متواضع شده و ضمن آسيب‌رسانى به حرمت نفس او، بر حُسن معاشرت با هم‌نوعان نيز تأثير منفى بر جاى مى‌گذارد.

٢. فروتنى برابر ديگران، شدّت و ضعف دارد؛ يعنى تواضع همواره به يك اندازه اظهار نمى‌شود، بلكه به هر مقدار كه بر جلالت و بزرگوارى طرف مقابل افزوده شود، فروتنى بيشتر در پيشگاه او سزاوارتر است. ازاين‌رو نهايت فروتنى، در پيشگاه خداوند شايسته است و اگر به اظهار ذلّت و خوارى نيز مبدل شود باز هم پسنديده است، اما اين مرتبه از تواضع، نسبت به بندگان خدا، ناپسند است. با اين حال، پيامبران و امامان، پدر و مادر، و آموزگار و استاد از جمله كسانى هستند كه فروتنى برابر آنان نسبت به ديگر هم‌نوعان شدت بيشترى مى‌طلبد و بحث در باره آن در بخش مربوط به گستره تواضع به اختصار گذشت.

٣. انسان، محترم است و پاسدارى و حفظ كرامت و حرمت نفس او با فروتنى است اما ميزان فروتنى برابر هم‌نوعان مى‌بايست تا جايى باشد كه كرامت و حرمت نفسِ متواضع آسيب نبيند. بر اين اساس، اظهار