قرآن، كتاب اخلاق - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ١٣٥ - انواع حيا

دوم آن كه بايد نسبت به معيار خوبى و بدى رفتارها، تغيير نگرش ممكن باشد تا بتوان از اين طريق جامعه را به سوى شرم از رفتارهاى به واقع ناپسند سوق داد و در صورت تصور نادرست نسبت به زشتى يك رفتار، آن را اصلاح كرد.

با اين توضيح، حيا را به دو نوع «حياى خوب» و «حياى بد» يا «حياى درست» و «حياى نادرست» تقسيم مى‌كنيم. حياى خوب يا درست همان پروايى است كه نسبت به رفتارى كه حقيقتاً ناپسند است و فطرت سالم از انجام آن شرم دارد، متجلى مى‌شود. اما حياى نادرست، پرواى بى‌موردى است كه بدون توجيه خردمندانه تحقق مى‌يابد. اين تقسيم در كلام پيامبر (ص) اين گونه منعكس شده است:

الحياء حيائان: حياء عقل و حياء حمق، فحياء العقل هو العلم و حياء الحمق هو الجهل.[١]

حيا دو گونه است: حياء عقل و حياء حماقت؛ حياء عقل، علم است و حيا حماقت، نادانى است.

يعنى اگر با معيار درست، باور به زشتى رفتارى شكل بگيرد حياى انجام آن، مبتنى بر علم و معرفت به زشتى آن عمل است و اگر اعتقاد بر اساس علم و معرفت شكل نگيرد، جهل و نادانى است و حياى ناشى از آن نيز حماقت خواهد بود. چه بسيارند افرادى كه از رفتارهايى مانند مطالبه حق خود، انجام تكاليف شرعى در برخى محيطها، و امر به معروف و نهى از منكر شرم مى‌كنند كه البته اين نوع شرم، حياى حماقت و نادانى است. از امام على (ع) در باره مصاديق شرم ناشى از نادانى روايت شده است:

[١]. الكافى، ج ٢، ص ١٠٦، ح ٦.