قرآن، كتاب اخلاق - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٦ - شاكله

دليل و گواه بر وجود آن صفت در صاحب آن رفتار است. اما رفتارها هميشه نمايانگر صفت اخلاقى نيستند؛ زيرا گاهى صاحب رفتار با سعى و تلاش مى‌خواهد صفتى اخلاقى در خود ايجاد كند يا از خود دور سازد. در اين حالت، او مجبور است با تمرين و تكرار رفتار خاص، براى تحقق هدف خود تلاش كند. ازاين‌رو رفتارهايى كه با تلاش و كوشش و براى دستيابى به فضيلتى اخلاقى يا دور ساختن رذيلتى اخلاقى صادر مى‌شود، سازنده صفتى اخلاقى‌اند، نه نمايان‌كننده آن.

براى بيان رابطه رفتار با اخلاق، شكل ذيل راهنماى خوبى به نظر مى‌رسد:

...

اين شكل نشان مى‌دهد رفتارها مى‌توانند منجر به ايجاد صفت اخلاقى در ضمير انسان‌ها شوند و پس از ايجاد آن صفت اخلاقى، رفتارهاى بعدى متناسب با آن صفت اخلاقى از آن صفت نشأت مى‌گيرد بى آن كه به تأمل و زحمت يا مشقت نياز باشد.

٥. همان گونه كه بيان شد صفات تشكيل‌دهنده شاكله انسان، منشأ رفتارهاى اوست، اما شاكله آدمى نيز با تغيير صفات اخلاقى، تغييريافتنى است؛ يعنى هر كس مى‌تواند با تلاش مستمر، براى تغيير خصوصيات اخلاقى خود اقدام كند و در آن موفق شود و آن گاه كه توانست برخى خصوصيات اخلاقى خود را تغيير دهد، موفق به تغيير شاكله خود نيز شده است. البته ممكن است تغيير برخى ويژگى‌ها كه منشأ وراثت دارند بسيار دشوار باشد.