قرآن، كتاب اخلاق - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٤ - شاكله

قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‌ شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى‌ سَبِيلًا.[١]

بگو: هر كس مطابق ذات و طبيعت خود رفتار مى‌كند و پروردگار تو به هر كه هدايت يافته آگاه‌تر است.

برخى مفسران شاكله را به معناى «نيّت» دانسته‌اند؛[٢] يعنى هر كس مطابق نيت خود عمل مى‌كند. برخى ديگر شاكله را به معناى «عادت و روش» دانسته‌اند[٣] اما روشن است كه در شرايط يكسان، رفتار انسان شجاع با ترسو، بخشنده با بخيل، و زيرك با ابله يكسان نخواهد بود؛ زيرا شاكله و شخصيت هر يك از اين افراد، متفاوت است و مجموعه ويژگى‌هاى فرد است كه رفتارهاى او را شكل مى‌دهد. به هر حال همان گونه كه در ضرب‌المثل فارسى نيز آمده است «از كوزه همان برون تراود كه در اوست»، رفتار انسان‌ها، نماينده آن شخصيت و نيز افكار و عادات و خلقياتى است كه در ضمير فرد، ثابت و راسخ شده است.[٤]

٢. برخى از صفات اخلاقى تشكيل‌دهنده شاكله انسان، منشأ غير اختيارى مانند وراثت دارد و برخى نيز برخاسته از اراده و اختيار خود آدمى است؛ يعنى صفات اخلاقى انسان كه بخشى از شاكله او را تشكيل مى‌دهند، مى‌توانند شكل‌گرفته از اختيار انسان باشند و يا بدون اختيار در ضمير او نهادينه شده باشند.[٥]

٣. انسان در تعديل و تغيير صفات اخلاقى خويش، صاحب اختيار است و با عزم و اراده مى‌تواند براى اصلاح ويژگى‌هاى اخلاقى خود گام‌

[١]. اسرا: ٨٤.

[٢]. ر. ك: تفسير القمّى، ج ٢، ص ٢٦؛ تفسير الصافى، ج ٣، ص ٢١٣.

[٣]. ر. ك: مجمع البيان، ج ٦، ص ٦٧٣.

[٤]. ر. ك: الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٣، ص ١٩٠.

[٥]. ر. ك: تفسير من وحى القران، ج ١٤، ص ٢١٦.