قرآن، كتاب اخلاق - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٣١ - ابعاد حسنظن

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ‌[١]

هان اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! بسيارى از گمان‌ها را اجتناب كنيد كه بعضى از گمان‌ها گناه است.

در اين آيه، خداى متعال بندگان مؤمن خويش را از گمانه‌زنى برحذر مى‌دارد و حكمت آن را گناه بودن برخى از گمان‌ها مى‌داند. اين به معناى آن است كه گمان، فى نفسه قابليت اتصاف به خوبى يا بدى را دارد؛ بنابراين همان گونه كه برخى گمان‌ها گناه اند برخى ديگر گناه نيستند. علامه طباطبايى در توضيح آيه مى‌گويد:

مراد از ظنّى كه در اين آيه مسلمانان به دورى از آن مأمور شده‌اند، ظنّ بد است؛ زيرا ظنّ خير كه بسيار خوب است و به آن سفارش هم شده است، چنان كه از آيه‌ لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً هم استفاده مى‌شود.[٢]

ابعاد حُسن‌ظن‌

پيش از ذكر انواع حُسن ظن و بررسى احكام اخلاقى آن، لازم است اشاره شود انديشمندان علم اخلاق، روابط انسان را به چهار بخش تقسيم مى‌كنند. اين روابط عبارت است از رابطه انسان با خود، با خدا، با هم‌نوعان، و با طبيعت (به مفهوم عام كلمه كه حيوانات، نباتات و كائنات را در بر مى‌گيرد).

حكم اخلاقى خوش‌گمانى در هر يك از حوزه‌هاى ارتباطى پيش‌گفته، يكسان نيست و آن را نمى‌توان در تمام اين حوزه‌ها فضيلت‌

[١]. حجرات: ١٢.

[٢]. ر. ك: الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٨، ص ٣٢٣. نيز، ر. ك: مجمع البيان، ج ٩، ص ٢٠٥.