گرو شناخت خويش دانسته است‌[١] يا فراموشى خويش را بزرگ‌ترين بلا و عقوبت كسانى مطرح كرده كه خداوند را فراموش كرده‌اند.[٢] همچنين دانشمندان بزرگ اسلامى، از ديرباز به اهميت اين موضوع پرداخته و از آن سخن به ميان آورده‌اند. استاد مطهرى دراين‌خصوص مى‌گويد: «دعوت به خودآگاهى و اينكه" خود را بشناس تا خداى خويش را بشناسى؛ خداى خويش را فراموش مكن، كه خودت را فراموش مى‌كنى" سرلوحه تعليمات مذهب است».[٣]

استاد جوادى آملى نيز بين شناخت و عمل و رفتار، رابطه وثيقى را برقرار دانسته، مى‌نويسد: مسلّم است كه تا انسان آن‌گونه كه هست شناخته نشود و اضلاع وجودى وى تثبيت نگردد، حقوق واقعى او در حيات فردى و اجتماعى در هاله‌اى از ابهام باقى مى‌ماند؛ نه تعريف جامعى پيدا مى‌كند، و نه در مسير درستى قرار خواهد گرفت».[٤]

اهميت شناخت خود، از نگاه امام على (ع)، آنچنان بديهى است كه ايشان غفلت از آن را مايه شگفتى دانسته، مى‌فرمايد:

عجبت لمن ينشد ضالته كيف لا ينشد نفسه.[٥]

در شگفتم از كسى كه گمشده‌اش را جستجو مى‌كند، چگونه خود را گم كرده، اما جستجو نمى‌كند.

ايشان در بيان ديگرى متذكر مى‌شود:

غاية المعرفة ان يعرف المرء نفسه.[٦]

بالاترين درجه شناخت خودشناسى است.

پيش‌تر بيان كرديم كه اگر فرايند خودشناسى را نيز يكى از رفتارهايى بدانيم كه انسان در ارتباط با خود انجام مى‌دهد، در آن صورت «شناخت نفس» محصول آن فرايند و يكى از نتايج رفتار صحيح انسان با نفس خويش خواهد بود؛ يعنى تلاش‌

[١]. رسول خدا( ص):

من عرف نفسه عرف ربه. مصباح الشريعة: ص ١٣؛ بحار الانوار: ج ٢ ص ٣٢ ح ٢٢؛ شرح مئة كلمه: ص ٥٧ به نقل از امام على( ع).

[٢]. وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ‌ حشر: ١٩؛ فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا اعراف: ٥١ وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ‌ بقره: ١٧.

[٣]. مقدمه‌اى بر جهان‌بينى اسلامى: ج چهارم( انسان در قرآن) ص ٥٥.

[٤]. حق و تكليف در اسلام: ص ٣٩.

[٥]. عيون الحكم و المواعظ: ص ٣٢٩.

[٦]. ميزان الحكمة: ج ٣ ص ١٨٨١.