رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٣٠٧ - فواصل زمانى محاسبه نفس

ما احق للانسان ان تكون له ساعة لايشغله شاغل يحاسب فيها نفسه، فينظر فيما اكتسب لها و عليها فى ليلها و نهارها:[١]

چقدر شايسته است كه انسان ساعتى براى خود داشته باشد، كه هيچ چيز او را به خود مشغول نسازد و در اين ساعت، محاسبه خويش كند و بنگرد چه كارى به سود خود انجام داده و چه كارى به زيان خود، در آن شب و در آن روز.

به نظر مى‌رسد مقصود از اختصاص ساعتى كه فراغت به طور كامل حاصل باشد، ساعتى در شبانه‌روز است. شاهد اين برداشت، روايتى ديگر از امام صادق (ع) است كه مى‌فرمايد:

حق على كل مسلم يعرفنا، ان يعرض عمله فى كل يوم و ليلة على نفسه، فيكون محاسب نفسه، فان راى حسنة استزاد منها و ان راى سيئة استغفر منها لئلا يخزى يوم القيامة:[٢]

بر هر مسلمانى كه معرفت ما را دارد، لازم است اعمال خود را در هر روز و شب، بر خويشتن عرضه بدارد، و حسابگر نفس خود باشد؛ اگر حسنه‌اى مشاهده كرد، براى افزودن آن كوشش كند، و اگر سيئه‌اى ملاحظه كرد، از آن استغفار كند، مبادا روز قيامت رسوا شود.

همين معنا از امام كاظم (ع) به گونه ديگر روايت‌شده است، آن هنگام كه فرمود:

ياهشام ليس منا من لم يحاسب نفسه فى كل يوم فان عمل حسنة استزاد منه و ان عمل سيئا استغفر الله منه و تاب:[٣]

كسى كه هر روز به حساب خويش نرسد از ما نيست؛ اگر كار خوبى انجام داده از خدا توفيق فزونى طلبد [و خدا را بر آن سپاس گويد] و اگر عمل بدى انجام داده استغفار كند و به سوى خدا برگردد و توبه كند.

بنابراين بهترين فاصله زمانى براى محاسبه نفس آن است كه در كنار مراقبت هميشگى در هر شبانه‌روز، يك‌بار در وقت خلوت و فراغت، رفتار روز خويش را محاسبه كنيم.

[١]. ميزان الحكمة: ج ١ ص ٦١٩ ح ٨٢١.

[٢]. تحف العقول: ص ٣٠١.

[٣]. الكافى: ج ٢ ص ٤٥٤ ح ٢.