رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانىنيا، محمد تقي - الصفحة ٢٧٣ - ٥ كنترل چشم
و اخلاقى به شمار مىرود و وظيفهاى است كه انسان در ارتباط با خود مىبايست از آن غفلت نورزد؛ همچنين خروج از اعتدال در اداى اين وظيفه مهم چه در بُعد افراط و چه در بُعد تفريط، پايمال كردن حق خويش و ناسپاسى در برابر نعمت پروردگار بوده، عملى ناپسند و از نظر اخلاقى زشت به شمار مىرود و فردى كه مرتكب چنين رفتارى شود، هم از نظر اخلاقى سزاوار نكوهش است، و هم به دليل ناسپاسى نعمت الهى مستحق بازخواست و كيفر.
البته همانگونه كه اشاره كرديم، تبيين امام سجاد (ع) را مىتوان از منظرى ديگر در رفتارهاى برونشخصى نيز بررسى كرد و برخى از آنها را در زمره رفتارهاى انسان در رابطه با همنوعان خود و برخى ديگر را در زمره رفتار او در رابطه با خدا دانست. براى مثال، پرهيز از غيبت و بدگويى برادران ايمانى، از يك منظر حق زبان خويش است و از منظرى ديگر حق برادر ايمانى. پس، از منظر نخست رفتار درونشخصى و در ارتباط با خود، و از منظر اخير به رفتار بين شخصى ارتباط خواهد داشت كه از موضوع اين بحث خارج است.
به نظر مىرسد اينكه قرآن كريم، از گوش و چشم و قلب سؤال و بازخواست مىكند،[١] اشاره به اين دارد كه مهمترين راه كنترل نفس در گروِ كنترل اين اعضا و جوارح است. به هر تقدير كنترل اعضا و جوارح، از مهمترين راههاى كنترل نفس به شمار مىآيد و در اين ميان كنترل زبان و كنترل چشم، اهميت بيشترى دارد؛ زيرا اغلب انحرافات و كجروىهاى آدمى از اين دو عضو سرمىزند. براى مثال، گناهى كه با چشم انجام مىشود، مىتواند كنترل فكر را نيز به مخاطره بيندازد. لذا در حديثى به نقل از امام ششم (ع) آمده است:
«النظرة سهم من سهام ابليس مسموم؛[٢]
نگاه كردن، يكى از تيرهاى زهرآلود ابليس است».
همچنين از پيامبر (ص) روايت شده است:
اياكم و فضول النظر فإنه يبذر الهوى و يولد الغفلة:[٣]
از نگاههاى زايد بپرهيزيد؛ زيرا تخم هوس مىپراكند و غفلت مىزايد.
[١]. اسرا: ٣٦: وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا.
[٢]. كتاب من لا يحضره الفقيه: ج ٤ ص ١٨ ح ٤٩٦٩؛ منتخب ميزان الحكمة: ص ٥٦٠ ح ٦١٤٢.
[٣]. ميزان الحكمة: ص ٥٥٨ ح ٦١٢٨؛ بحار الانوار: ج ٧٢ ص ١٩٩ ح ٢٩.