رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٠٣ - مفهوم لغوى و اصطلاحى

برابر خداوند يا در برابر مؤمنان آن‌گونه كه قرآن كريم درباره رفتار مؤمنان با مؤمنان، اظهار ذلت را تأييد مى‌كند و در برابر كافران عزت را.[١] به عبارت ديگر، بر اساس تعاليم قرآن مؤمنان در برابر مؤمنان نرم، انعطاف‌پذير و تأثيرپذير؛ و در برابر كافرانْ سخت، انعطاف‌ناپذير و تأثيرناپذيرند، زيرا نرمى و تأثيرپذيرى در برابر كافران به منزله تابعيت، از خود رأيى نداشتن، اختيار خود را به دشمنان وانهادن و آن‌هارا بر خود مسلط كردن است. بنابراين ذلت در برابر دشمنان، بار معنايى منفى يافته، خوارى و بى‌مقدارى مؤمنان را به اثبات مى‌رساند. نتيجه آنكه ذلت به معناى نرمى، ملايمت، خوارى و بى‌مقدارى؛ و عزت به معناى سختى، نفوذناپذيرى، ارزشمندى و بلندمرتبگى است. اما معانى عزت، در عين مشابهت و نزديكى، تفاوت‌هايى دارند. به‌راستى معناى عزت نفس، كدام‌يك از معانى برشمرده شده است؟

اصطلاح «عزت نفس» در مقابل دشمنان به كار نمى‌رود. اين تعبير هنگام برقرارى رابطه با همنوعان در زندگى اجتماعى و تعاملات انسانى كاربرد دارد. انسان عزيز، در تعاملات اجتماعى‌اش براى برطرف كردن نيازمندى‌هاى خود، چشمداشتى به همنوعان ندارد. او پيش از هر اقدام تلاش مى‌كند توانمندى‌هاى خود را بشناسد و اگر امور او به گونه‌اى است كه هميارى همنوعان را مى‌طلبد، از آن‌ها با الهام از دستور نبى اكرم (ص) عزتمندانه طلب مساعدت مى‌كند. پيامبر اكرم (ص) مى‌فرمايد:

«اطلبوا الحوائج بعزة الانفس؛[٢]

حاجات خود را با رعايت عزت نفس خويش درخواست كنيد».

«عزتمندانه» به چه معناست؟ شايد براى پاسخ اين پرسش، از حديث ذيل كه يكى از مناسب‌ترين روايات براى فهم معناى عزت نفس است، بتوان استفاده كرد. امام حسين (ع) مى‌فرمايد:

«الصدق عزّ و الكذب عجز؛[٣]

راستى عزت است و دروغ ناتوانى است». در اين بيان نورانى، امام (ع) عزت را در برابر عجز قرار داده است. از اين جمله استنباط مى‌شود كه عزت به معناى احساس توانمندى است و اين‌

[١]. مائده: ٥٤: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ.

[٢]. تاريخ مدينه دمشق: ج ٥٣ ص ٧٠ ح ٦٣٨٣.

[٣]. تاريخ اليعقوبى: ج ٢ ص ٢٤٦ به نقل از امام حسين( ع).