رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ١٦٣ - ج - انسان، موجودى برخوردار از عقل

راه درست از نادرست، و انجام دادن عمل صحيح و پسنديده و ترك عمل ناصحيح و زشت، و وسيله‌اى براى رهنمون شدن به سعادت و رهايى از خسران و هلاكت ابدى معرفى مى‌كند و از زبان اهل جهنم مى‌گويد:

وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ.[١]

وگويند: اگر ما در دنيا [سخن انبيا را در مقام پيامبر بيرونى‌] مى‌شنيديم، يا به دستور عقل [به مثابه پيامبر درون‌] رفتارمى‌كرديم، [امروز] از دوزخيان نبوديم.

با توجه به اين آيه و آيات مشابه، به‌روشنى مى‌توان فهميد كه قرآن كريم بيشتر به كاركرد عقل كه تشخيص خير از شر، و صحيح از ناصحيح و عملكرد بر اساس اين تشخيص است عنايت دارد آنگاه كه مى‌فرمايد:

أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ.[٢]

آيا [اين كافران‌] در زمين به سير و تماشا نرفتند تا دل‌هاشان بينش وهوش يابد وگوششان به حقيقت شنواگردد؟ كه [اين كافران را] چشم‌هاى سر گرچه كور نيست، چشم باطن وديده دل‌ها كور است.

در آيه ديگرى آمده است:

وَ مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ.[٣]

وچه كس از آيين پاك ابراهيم روى گرداند به جز مردم بى‌خرد؟!

روايات نيز عقل را وسيله‌اى براى اطاعت و بندگى خدا دانسته، مى‌فرمايد:

العقل ما عبد به الرحمان و اكتسب به الجنان.[٤]

عقل چيزى است كه خدا با آن پرستيده مى‌شود و بهشت به واسطه آن كسب مى‌شود.

با عنايت و توجه به معانى عقل در قرآن كريم و احاديث معصومان (عليهم السلام)، به دو نكته درباره عقل مى‌توان با اطمينان معتقد بود:

[١]. ملك: ١٠.

[٢]. حج: ٤٦.

[٣]. بقره: ١٣٠.

[٤]. الكافى: ج ١ ص ١١ ح ٣؛ المحاسن: ج ١ ص ١٩٥ ح ١٥.