رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ١٣٨ - ب - آموختن

احاديث ذيل، در باب اصالت عقل و نيز تأثير و تأثر عقل و علم در جهت كمال يكديگر است. امام على (ع) در اين احاديث مى‌فرمايد:

عقل، اصل و ريشه علم و دعوت‌كننده به فهم است.[١]

با عقل، ژرفاى حكمت؛ و با حكمت، ژرفاى عقل بيرون آورده مى‌شود.[٢]

دانش، عقل عاقل را بيشتر مى‌كند.[٣]

تو به عقلت سنجيده مى‌شوى؛ پس آن را با علم بالنده كن.[٤]

علامه طباطبايى درباره علم مى‌گويد: «والعلم مقدمة للعقل و وسيلة اليه كما قال تعالى: وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ‌[٥]».[٦]

نتيجه اين گفتار اين است كه دانش، منبع معرفت عقلى و تقويت‌كننده و رشددهنده عقل است. بنابراين براى افزايش معرفت و شناخت و نيز براى دستيابى به خودآگاهى، دانش، منبعى مهم است كه عقل و شرع‌[٧] آن را تأييد كرده و نبايد از آموختن آن غفلت ورزيد.[٨]

در اين جهت، يكى از راه‌هاى شناخت بهتر خود، آگاهى از عيوب خويش است. اين آگاهى از طريق بيان ضعف‌ها و عيوب و ارائه آن‌ها به منزله هديه ارزشمند نزديكان به آدمى، مى‌تواند تحقق يابد. در حديثى معروف از امام صادق (ع) روايت شده است:

«أحبّ اخوانى إلىّ من اهدى الى عيوبى».[٩]

خداى متعال، در آياتى از قرآن كريم با بيان يكى از سجاياى اخلاقى پيامبر (ص)، ضمن تمجيد از ويژگى اخلاقى آن حضرت، مؤمنان را نيز به برخوردارى از آن تشويق كرده، مى‌فرمايد:

[١]. غرر الحكم: ح ١٩٥٩.

[٢]. الكافى: ج ١ ص ٢٨ ح ٣٤:

[٣]. بحار الانوار: ج ٧٨ ص ٦.

[٤]. غرر الحكم: ح ٣٨١٢.

[٥]. عنكبوت: ٤٣.

[٦]. الميزان فى تفسير القرآن: ج ٢ ص ٢٥٠.

[٧]. صحيح البخارى: ج ١ ص ٣٨: پيامبر( ص):

[٨]. براى مشاهده احاديث بيشتر، ر. ك: العلم و الحكمة فى الكتاب و السنة، مؤسسه دار الحديث، قم.

[٩]. الكافى: ج ٢ ص ٦٣٩ ح ٥. محبوب‌ترين برادرانم كسى است كه عيوب مرا به من هديه كند.