را نمی‌پذیرد. به نظر علامه چنین سخنی خطاب‌هاى الهى را در بیشتر آیاتى که در آن به صحابه رسول خدا و مؤمنین عتاب شده، خطاب‌هایى بیهوده مى‌سازد؛ زیرا صحابه‌اى که خود خدا اجازه داده هر گناهى خواستند بکنند، دیگر نباید به خاطر بعضى تخلفاتشان در آیاتى نظیر آیات مربوط به داستان بدر، احزاب، حنین، و امثال آنها مورد عتاب قرار گیرند که چرا فرار کردید و برای فرار از جنگ به آتش دوزخ تهدید شوند.[١]

نتیجه

از امیرالمؤمنین٧ نسبت به خلفا و سایر صحابه اقوال تفسیری فراوانی نقل شده است. سیوطی در کتاب الاتقان خود در این باره می‌گوید:

اما الخلفاء فاکثر من روی عنه منهم علی بن ابی طالب و الروایة عن الثلاثة نزرة جداً... و لا احفظ عن ابی بکر فی التفسیر الا آثاراً قلیلة جداً لا تکاد تجاوز العشرة.[٢]

فراوانی روایات تفسیری از آن حضرت، واکنش محققان را نیز در پی داشته است. سیوطی علت کثرت این روایات را تداوم عمر آن حضرت پس از خلفا دانسته است.[٣] اما ابن سعد در طبقات در این باره چنین نقل می‌کند:

قیل لعلی: ما لک أکثر أصحاب رسول الله٦ حدیثاً؟ فقال: إنی کنت إذا سألته أنبأنی و إذا سکت ابتدأنی.[٤]

او همچنین، از قول خود آن حضرت چنین نقل می‌کند:

و الله ما نزلت آیة إلا و قد علمت فیما نزلت و أین نزلت و على من نزلت، إن ربی وهب لی قلباً عقولاً و لساناً طلقاً... سلونی عن کتاب الله فإنه لیس من آیة إلا و قد عرفت بلیل نزلت أم بنهار. فی سهل أم فی جبل.[٥]

بنا بر این، کثرت این احادیث بیشتر به دلیل طول مصاحبت آن حضرت با رسول خدا٦ است و صرف طول عمر ایشان دلیل بر کثرت روایات نیست.

اما علت این کثرت هر چه باشد، طبیعی است که در میان این روایات فراوان، نسبت بخشی از آنها نیز به ایشان درست نباشد و ساختگی باشد. از این رو، ذهبی بخشی از این روایات را ساختۀ جاعلان شمرده و صحیح‌ترین طریق‌ها در روایات تفسیری منقول از آن حضرت را از دیدگاه خود معرفی کرده است.[٦]

از آنچه گفتیم، روشن شد که برخی از روایات سیوطی در الدر المنثور به نقل از امام امیرالمؤمنین علی‌ ابن ‌ابی‌طالب٧ روایاتی قابل نقد و سخیف است. بدیهی است که نقد و بررسی کامل روایات

[١]. المیزان، ج‌١٤، ص٢٠٥.

[٢]. عیون أخبار الرضا، ج٢، ص٣٢.

[٣]. الدر المنثور، ج٥، ص١٤٩.

[٤]. المیزان، ج‌١٦، ص١٤٦.

[٥]. الدر المنثور، ج٦، ص.١٠.

[٦]. همان، ج٦، ص٤٠٧.