و ائمه:، غلوّ و غالیان، علم ائمه: و... مبانی مستدلّی دارد که بر طبق آنها به نقد و بررسی روایات مخالف می‌پردازد و سعی می‌کند مشکل مفهومی آنها را به طرق گوناگون از میان بردارد.[١]

آگاهی مجلسی از مباحث تاریخی نیز او را در این مسیر کمک کرده و در بعضی موارد، به حل تعارض بین آنها انجامیده است. انس وی با محتوای احادیث و زبان ائمه: یکی دیگر از روش‌های کشف تعارض از نگاه اوست. مجلسی گاه، تنها با مطالعۀ متن روایت، آن را با سیاق کلام معصومان: ناسازگار می‌داند و با وجود صحت سند، آن را رد می‌کند.[٢] با این همه، در بعضی موارد دیگر، با وجود ضعف سند، پاره‌ای از روایات، فقط به علت موافقت آنها با سیاق کلام ائمه: و عدم مخالفت آنها با منابع دینی مورد پذیرش او قرار می‌گیرند.[٣]

نسخه‌شناسی و مقایسۀ نسخ گوناگون با همدیگر نیز به او در کشف و حلّ تعارض روایات یاری بسیاری رسانده است؛[٤] آنچه ما در ادامه، پس از بیان معانی پاره‌ای اصطلاحات مورد نیاز، مورد مداقّه قرار خواهیم داد و به شاخه‌های گوناگون آن ـ که در حقیقت، روش مجلسی در حلّ تعارض بدوی را نشان می‌دهد ـ همراه با مصادیقی از هر کدام خواهیم پرداخت.

مفهوم تعارض و جمع بین متعارضین

به طور کلّی، تعارض، به دو بخش قابل تقسیم است: مستقرّ و بدوی. در تعارض بدوی، تنافی مدلول دو روایت، ظاهری است؛ چندان که می‌توان مضمون یک روایت را بر معنایی حمل کرد که دیگری را رد نکند.[٥] اما در تعارض مستقر میان مدلول دو دلیل، تنافی از نوع تناقض یا تضاد وجود دارد؛ به طوری که نمی‌توان بین آنها جمع و سازش ایجاد کرد.[٦]

به فرایند رفع تعارض میان دو دلیلِ به ظاهر متعارض نیز در اصطلاح متأخّران «جمع عرفی» یا «جمع دلالی» یا «جمع مقبول» گفته‌اند.[٧]

«جمع» در لغت به معنای پیوند دادن، به همدیگر ضمیمه کردن، یک جا گرد آوردن و چیزهای پراکنده را فراهم آوردن است.[٨] گو آن که، محققان برای معنای اصطلاحی جمع، تعریفی ارائه نکرده و به تقسیم آن به جمع عرفی و جمع تبرّعی بسنده کرده‌اند:

١. جمع عرفی (دلالی/ مقبول): در جمع عرفی ـ که در علاج با رویکرد اثباتی از آن بهره گرفته می‌شود ـ از راه‌هایی که اثبات آن برای حل اختلاف روایات امکان دارد، استفاده می‌شود؛ راه‌هایی که

[١]. فی ظلال القرآن، ج٥، ص٢٦٦٧.

[٢]. تحریر التنویر، ج‌١٩، ص٣١٠.

[٣]. نهج البلاغه، خطبۀ ١٩٢.

[٤] استاديار علوم قرآن و حديث، دانشگاه تهران.

[٥] كارشناس ارشد علوم قرآن وحديث، دانشگاه تهران.

[٦]. تدریب الراوی، ج٢، ص١٧٥.

[٧]. برای نمونه ر.ک: بحار الأنوار، ج١٧، ص١٢٠؛ برای آگاهی از مبانی ر.ک: همان، ج١١، ص٨٩ ـ ٩٦؛ ج٢٥، ص٢١٠، ص٣٤٦؛ ج١٧، ص١٢٠.

[٨]. همان، ج٩٥، ص٢٢٧ ـ ٢٢٨.