آقا بزرگ از این که نطنزی روایات مربوط به «امیر المؤمنین» بودن امام علی را نقل کرده و اشکالی بر آنها وارد نکرده، از حسن عقیدۀ مؤلف خبر داده و معتقد است که وی عامی نبوده و کسانی چون سید بن طاووس ـ که وی را عامی دانسته‌اند ـ بر اساس ظاهر حال وی قضاوت کرده‌اند؛ زیرا که او خود را از عامه معرفی می‌نموده و روایات ایشان را نقل می‌کرده است و حال، آن که در باطن چنین نبوده است. وی معتقد است که نظر ابن شهر آشوب و علامه حلی در عامی دانستن نطنزی، تنها ناظر به نشست و برخاست وی با عامه بوده، نه این که وی از اهل سنت بوده و پیرو ائمه اربعه ایشان باشد. آقا بزرگ، بر اساس یک قاعدۀ کلی، معتقد است در مواردی که کتب رجالی شیعه بر کسی اطلاق عامی می‌کنند، به معنای این است که وی به لحاظ مشرب، عامی بوده، نه به لحاظ عقیده و مذهب. البته این حدس او صحیح نیست؛ زیرا با بررسی روایات برجای مانده از نطنزی می‌توان رگه‌هایی از گرایش وی به اهل سنت را در او یافت؛ ضمن آن که خاستگاه نطنزی شهر اصفهان است که در آن ایام به لحاظ مذهبی گرایش به تسنن داشته است.

الخصائص العلویة

نام کتاب نطنزی « الخصائص العلویة علی سایر البریة و المآثر العلیة لسید الذریة» ثبت شده است. نویسندگان سنی، مانند سمعانی، عماد کاتب، صفدی و ذهبی ـ که شرح حال وی را نوشته‌اند ـ از این کتاب وی یاد نکرده‌اند؛ چنان که کتاب دیگری نیز برای وی بر نشمرده‌اند. در میان معاصران وی تنها ابن شهر آشوب، عنوان کتاب وی را چنین نوشته است: «کتاب الخصائص العلویة علی سایر البریة و المآثر العلیة لسید الذریة».[١] که به ظاهر نشان می‌دهد نام دو کتاب وی است، اما چنین نیست و واژۀ کتاب، پیش از المآثر العلویة، اضافی است. ابن طاووس در الیقین و حموی در فرائد السمطین و دیگر نویسندگان شیعی، مانند اربلی در کشف الغمة بارها نام کامل کتاب وی را به صورت کامل یا خلاصه شده یاد کرده‌اند. با توجه به موارد نقل شده از این کتاب، محتوای آن را می‌توان علاوه بر مناقب امام علی، روایاتی در مناقب اهل بیت، حسنین٨ و امام جعفر صادق٧ دانست.

از معاصران نطنزی، فقیه «قوام الدین محمد بن علی بن عبد العزیز رازی اهرکینی» کتاب الخصائص العلویة را در سال ٥٦٠ق، ـ که یک سال پیش از وفات مؤلف است ـ استماع کرده است؛[٢] چنان که بر اساس اجازۀ علامۀ حلی به بنی زهره، وی اجازۀ روایت خصائص نطنزی را بدین طریق داشته است:

عن السید صفی الدین محمد بن معد، عن الشیخ نصیر الدین راشد بن ابراهیم بحرانی، عن السید فضل الله بن علی بن عبید الله الحسینی، عن مصنفها ( الخصائص العلویة) ابی عبد الله محمد بن احمد الحافظ النطنزی.[٣]

[١]. سیر أعلام النبلاء، ج٢٠، ص١٢٢.

[٢]. المناقب، ج٣، ص٣١٨، ٣٩٥.

[٣]. فرائد السمطین، ج١، ص٤١و ٢٣٨.