امورشان به او محتاج‌اند؛ معنای دوم کنایه از این که خداوند یگانه‌ای است که اجزائی ندارد که بین آنها فاصله باشد یا صفات زائدی ندارد که بین آن صفات و ذات او خلأ باشد؛ معنای سوم، کنایه از انفعال‌ناپذیری و عدم اثرپذیری از غیر است و این که خداوند ْ‌ محل حوادث نیست. جالب آن که مجلسی در بیان هر یک از این معانی، به شواهدی از روایات در تأیید آنها اشاره کرده است.[١] و در نهایت، تمامی معانی ذکر شده را پذیرفته و قایل به توسعۀ معنایی این کلمه شده است. او می‌گوید:

بعضی از مفسران صحابه و تابعان و ائمه و لغویان، نزدیک به بیست معنا در معنای صمد نقل کرده‌اند که می‌توان تمام آنها را ذیل معنای اول مطرح کرد؛ زیرا معنای اول دربردارندۀ وجوب ذاتی است و به خاطر دلالتش بر مبدأ کل بودن، در بردارندۀ اتصاف خداوند متعال به تمام صفات کمالیه است و از این طریق، می‌توان بین تمام اخبار مختلف در این معنا جمع کرد.[٢]

٧. مباحث ادبی

فهم لغت و شناخت قواعد ادبی، در فهم روایات تأثیر فراوان دارد و از پیش‌فرض‌های اولیۀ فهم صحیح احادیث به شمار می‌رود. علامه مجلسی گاه، با استفاده از این علوم، به حل تعارض و اختلاف روایات پرداخته است؛ از جمله ذیل روایتی در بارۀ قلب آدمی ‌آورده است كه انسانیت مانند یک قلمروست که پادشاه جسم آن، قلب است و کارگزاران آن رگ‌ها، اعصاب و مغز. خانۀ این پادشاه قلب و زمین آن نیز جسم به شمار می‌رود.[٣] در متن روایت، ابتدا سخن از آن است که «قلب» پادشاه است؛ حال آن که در ادامۀ آن، آمده است که قلب خانه پادشاه است. مجلسی در توجیه این تعارض می‌گوید:

قلب در سه معنا به کار می‌رود: ١. به معنای قلب صنوبری که داخل بدن قرار دارد؛ ٢. به معنای روح حیوانی که از قلب منبعث است و در کل بدن جاری است؛ ٣. به معنای نفس ناطقۀ انسانی که حکما و گروهی از متکلمان گمان می‌کنند مجرد، ولی متعلق به بدن است. به گمان آنان، نفس با بخار لطیفی که از قلب بر می‌خیزد، یا همان روح حیوانی و در نتیجه، با کل بدن ارتباط دارد. وجه تسمیۀ روح حیوانی به قلب نیز به این سبب است که منشأ و محل آن و وجه تسمیۀ نفس ناطقه به قلب هم به خاطر تعلق اولیۀ آن به روح حیوانی است.[٤]

مجلسی آن‌گاه می‌افزاید:

احتمالاً مراد از قلب دومی قلب صنوبری است و مراد از قلب اولی یکی از دو معنای دوم و سوم، یعنی نفس ناطقه یا روح حیوانی.[٥]

بنا بر این، معنای روایت در تلقی مجلسی آن است که پادشاه بدن، نفس ناطقه یا روح حیوانی است که خانۀ (بیت) آن قلب صنوبری است.[٦]

[١]. همان.

[٢]. نمونۀ دیگر: همان، ج٢٥، ص٦٧.

[٣]. «ضوابط فهم حدیث در لسان اهل بیت:»، ص٨٠ ـ ٨١.

[٤]. ر.ک: «گونه‌شناسی تبیین واژگان دینی در روایات معصومان:»، ص١٥٧.

[٥]. ر.ک: بحار الأنوار، ج٦٤، ص٣٥٨.

[٦]. همان، ص٣٥٩.