نوع دیگر از مسئولیت هست که ما آن را مسئولیت نتیجه مینامیم، یعنی نتیجه را به عهده انسان میگذارد و میگوید من فلان نتیجه را میخواهم، و اما این که آن نتیجه با چه وسیله و چه مقدمه و با چه شرایط و در چه قالبی انجام داده شود، با هر وسیلهای که بهتر است. یک وسیله ثابت و یکنواخت و قابل تعیین و اندازهگیری ندارد. در هر موردی و در هر زمانی آن وسیله فرق میکند.

مثالی عرض میکنم: شما فرضاً یک گرفتاری دارید. مثلًا یکی از کسان شما در زندان است. یک وقت هست که از یک نفر یک کار معین را در مورد این گرفتاری میخواهید. مثلًا نامهای را به او میدهید و میگویید نامه را سر فلان ساعت به فلان شخص برسان. البته این نامه به منظور یک نتیجه نوشته شده، اما طرف فقط مسئول رساندن نامه است. یک وقت هست که از طرف مستقیماً خودِ نتیجه را میخواهید و به مقدمه کار ندارید؛ میگویید من از تو خلاصی این زندانی را میخواهم، و اما این که چه وسیلهای به کار برده شود شما معین نمیکنید، خود او باید برود ببیند از چه راه و چه وسیلهای بهتر است اقدام کند.

معمولًا این گونه مسئولیتها در جاهایی است که وسیله یکنواخت نیست، متغیر است، در یک حال از این وسیله باید استفاده کرد و در حال دیگر از وسیله دیگر، خصوصیات زمانی و مکانی و غیره فرق میکند. در این گونه موارد باید رفت و حساب کرد و اندیشید و وسیله مناسب را به دست آورد.

در اسلام هر دو گونه مسئولیت وجود دارد. نماز و روزه و سایر تعبّدیات از نوع اول است، اما جهاد از نوع دوم است. در جهاد، مسلمانان موظفند که از حوزه اسلام دفاع کنند و استقلال مسلمین را حفظ نمایند. اما با چه وسیلهای؟ آیا با شمشیر یا با تفنگ یا با وسایل دیگر؟ آن دیگر تعیین نشده و اساساً قابل تعیین و اندازهگیری نیست. مسلمانان در هر زمانی موظفند بهترین وسیله را برای این کار تهیه ببینند: وَ اعِدّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ [١]، باید ببینند بهترین وسیله در هر زمانی چیست.

مسئله هدایت و رهبری، از نوع دوم است. مسلمانان مسئول هدایت

[١]. انفال/ ٦٠: [و در برابر آنها (دشمنان) هرچه میتوانید نیرو تهیه کنید.]