است اما هر خدمتی لزوماً اصلاح اجتماعی نیست. اختراع داروی سل یا سرطان خدمت است اما اصلاح نیست. پیش بردن علوم، خدمت است اما اصلاح نیست. هر پزشک که از بامداد تا شامگاه بیمار میبیند و معالجه میکند، خدمت اجتماعی میکند اما اصلاح اجتماعی نمیکند زیرا اصلاح اجتماعی یعنی دگرگون ساختن جامعه در جهت مطلوب، و کار پزشک اینچنین نیست. از این رو ارزش کار خدمتگزاران بزرگ را به جرم اینکه در اصلاحات اجتماعی نقشی نداشتهاند نباید ندیده بگیریم. کار شیخ مرتضی انصاری یا صدرالمتألهین یک خدمت است و خدمت بسیار بزرگ هم هست در صورتی که کار آنها اصلاح، و خود آنها مصلح به شمار نمیروند. یا مثلًا تفسیر مجمعالبیان که در حدود نه قرن پیش نوشته شده و همواره مورد استفاده صدها و هزارها نفر بوده و هست خدمت است اما اصلاح اجتماعی شمرده نمیشود، کاری بوده که یک عالم در انزوا انجام داده است. بسا افراد که از راه تقوای شخصی و الگو بودن عینی خودشان بزرگترین خدمتها را کردهاند، در حالی که عملًا از دخالتهای اجتماعی برکنار بودهاند. پس صالحان نیز مانند مصلحان ارزشمندند و خدمت کردهاند گو اینکه مصلح شمرده نشوند.

در جملههای بالا که از نهجالبلاغه نقل کردیم، علی علیه السلام نقش خود را از نظر فعالیتهای اجتماعی به عنوان «مصلح» توضیح میدهد. امام حسین علیه السلام هم در مجمعی بزرگ که ایام حج از کبار صحابه در زمان معاویه تشکیل داد و سخنرانی مفصلی ایراد کرد که در تحفالعقول مسطور است، در ضمن سخنانش همین جملههای پدر را آورد، یعنی نقش خود را در فعالیتهایی که قصد آنها را داشت به عنوان «مصلح» بیان کرد.

امام حسین در وصیتنامه معروفش خطاب به برادرش محمد بن حنفیه نیز به کار خود عنوان «اصلاح» و به خود عنوان «مصلح» داد. در آنجا چنین نوشت:

انّی لَمْ اخْرُجْ اشِراً وَ لا بَطِراً وَ لا مُفْسِداً وَ لا ظالِماً، انَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْاصْلاحِ فی امَّةِ جَدّی، اریدُ انْ آمُرَ بِالْمَعْروفِ وَ ا نْهی عَنِ الْمُنْکرِ وَ اسیرَ بِسیرَةِ جَدّی وَ ابی [١].

[١]. مقتل الحسین مقرّم، ص ١٥٦.