اما روحانیت شیعه در ذات خود یک نهاد مستقل است، از نظر روحی به خدا متکی بوده و از نظر اجتماعی به قدرت مردم، و لهذا در طول تاریخ به صورت یک قدرت رقیب در مقابل زورمندان تاریخ ظاهر شده است. در پیش گفتیم علت آنکه سید جمال در کشورهای سنی مستقیماً به سراغ توده مردم میرفت و در ایران به سراغ علما، در کشورهای سنی مخاطبش توده مردمند و در ایران علما، در آنجا انقلاب را از توده میخواهد آغاز کند و در ایران از علما، این است که روحانیت شیعه از دستگاه حاکمه مستقل بوده و استعداد انقلابی شدن داشته است برخلاف روحانیت سنی. روحانیت شیعه عملًا بر تز مارکس خط بطلان کشیده که میگوید:

مثلث دین و دولت و سرمایه همواره در طول تاریخ با یکدیگر همدست و همکار بوده و طبقهای را در مقابل توده تشکیل میدادهاند و سه عامل از خود بیگانگی خلق به شمار میروند.

ما در مقاله «مشکل اساسی در سازمان روحانیت» [١] یک بررسی مختصر درباره روحانیت شیعه و روحانیت سنی به عمل آوردیم و به نقاط قوّت و نقاط ضعف هر کدام اشاره کردیم، وگرچه امیدوار به این که روحانیت سنی بتواند بر ضعف خود پیروز شود نیستیم اما اظهار امیدواری کرده و آرزو کردیم که روحانیت شیعه بر نقطه ضعف خود پیروز شود و این آرزو را قریبالوقوع دانستهایم. فکر میکنم اکنون که در حدود پانزده سال از آن میگذرد شرایط مساعدتری برای غلبه بر آن نقطه ضعف پدید آمده باشد.

در عین حال از نظر اندیشه اصلاحی و طرح اصلاحی، در جهان شیعه نیز شخصیتهایی ظهور کردهاند که اندیشههای اصلاحی در بعضی زمینهها داشتهاند.

مرحوم آیتاللَّه بروجردی و علامه شیخ محمد حسین کاشف الغطاء و علامه سید محسن عاملی و علامه سید شرفالدین عاملی و بالخصوص علامه نائینی را از این نظر نباید از نظر دور داشت. شایسته است اهل نظر اندیشههای اصلاحی این شخصیتها را هر چند محدود به زمینهای خاص است، مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار دهند. ما در مقالهای تحت عنوان «مزایا و خدمات مرحوم آیتاللَّه

[١]. رجوع شود به کتاب ده گفتار نوشته مرتضی مطهری، گفتار دهم.