از اینجا یک مطلب دیگر میتوان فهمید و آن این است که بهترین شاگردان فلاسفه همانها هستند که محضر خود آنها را درک کردهاند، به خلاف انبیا و اولیا. بهترین شاگرد افلاطون یا ارسطو یا بوعلی همان شاگردان بلاواسطه حوزه خود آنها هستند.

بهترین کسی که کلام بوعلی را فهمیده، میتوان گفت بهمنیار یا ابوعبید جوزجانی است. اما بهترین شاگردان پیغمبر اکرم یا امیرالمؤمنین یا حضرت صادق چطور؟ آیا بهترین شاگردان آنها همانها هستند که در زمان خود آنها بودهاند؟ نه، این طور نیست.

نکتهای را خود رسول اکرم در کلامشان اشاره کردهاند. شاید معنی همین کلام را هم آنها که در آن عصر بودهاند درست نفهمیدند (بگذریم از افراد معدودی مثل سلمان و ابوذر و مقداد، سایرین نمیفهمیدند). فرمود: نَصَرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقالَتی فَوَعاها وَ بَلَّغَها مَنْ لَمْ یبْلُغْهُ [١] یعنی خداوند یاری کند کسی را که کلام مرا بشنود و حفظ کند و برساند به کسی که به او نرسیده است. یا نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقالَتی ... خداوند خرّم کند زندگی آن کسی را که این کار را بکند. و بعد فرمود: رُبَّ حامِلِ فِقْهٍ غَیرِ فَقیهٍ، وَ رُبَّ حامِلِ فِقْهٍ الی مَنْ هُوَ افْقَهُ مِنْهُ [٢] چه بسیار اشخاص که فقهی را حمل میکنند در حالی که خودشان فقیه نیستند، و چه بسیار کسان که فقهی را منتقل میکنند به کسانی که آنها از خودشان فقیهترند.

«فقه» در اصطلاح اوّلی دینی یعنی یک حقیقت دینی و یک حکمت دینی که نیازمند به تعمق و تفکر است. مقصود در اینجا حقایق و کلماتی است که مردم از خود آن حضرت میشنوند. میفرماید بسیار اشخاص که این کلمات و این حقایق را از من میشنوند و حفظ میکنند، خودشان اهل فهم و تجزیه و تحلیل آنها نیستند.

بسیار اشخاص این کلمات و این حقایق را برای دیگران نقل میکنند و آن دیگران از خود اینها شایستهترند برای فهم و درک آن حقایق.

مثلًا شخصی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله میشنود: لا ضَرَرَ وَ لا ضِرارَ. اما خود او قدرت ندارد بفهمد که این جمله چقدر رساست. بعد میسپارد به نسل آینده. نسل بعدی از

[١]. امالی مفید، مجلس ٢٣، ص ١٨٦.[٢]. فروع کافی، ج ٥/ ص ٢٩٣.