علوم‌الدين مطرح شده است، ولى مورد توجه جدى دانشمندان و فقيهان آن عصر تا زمان حاضر قرار نگرفته است. از اين رو در ميان دانشمندان اسلامى كمتر كسى را مى‌توان يافت كه اين نظريه را طرح نموده و به ارزيابى جدّى آن پرداخته باشد. (٥٣)به نظر مى‌رسد علت

(٥٣) نگارنده پس از جستجو، تنها به چند اثر محدود دست يافت كه به طور مختصر به نقل ديدگاه غزالى در اين زمينه پرداخته‌اند و بعضاً آن را نقدى كوتاه نموده‌اند؛ نخست، محدّث اهل سنّت، محمد عبدالرؤوف مناوى (متوفاى ١٠٣١) در كتاب فيض الغدير شرح الجامع الصغير مى‌باشد كه در شرح روايتى، به نقل برخى از فرازهاى كتاب احياء در اين زمينه پرداخته و از تأييد يا ردّ آن صرف نظر كرده است( فيض الغدير شرح الجامع الصغير، ج١، ص٣٢٩. دارالكتب العلمية، چاپ اوّل ، بيروت، ١٤١٥.) ملامحمد صالح مازندرانى(متوفاى ١٠٨١) محدّث ومتكلّم اماميّه نيز در شرح اصول الكافي ، ديدگاه غزالى را ـ كه فقه، تنها به صورت ظاهرى اعمال و عبادات نظر دارد و از اين رو امرى دنيوى است ـ نقل كرده و آن را تأييد مى‌كند (شرح اصول الكافي ، ج١، ص٣٧، دارالكتب الاسلامية، تهران.) فيض كاشانى (متوفاى ١٠٩١) هم ـ چنانكه گذشت ـ بعد از نقل عبارات غزالى در كتاب احياء به نقد كوتاهى بر آن بسنده نموده است (المحجّة البيضاء في تهذيب الاحياء، ج١، ص٥٩، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم، قم.) آية اللّه‌ سيد محمد محقق داماد (متوفاى ١٣٨٨) در آغاز مباحث خارج فقه خود، نظر غزالى را مطرح كرده و در نقد آن به نقل سخنان فيض كاشانى اكتفا كرده است (عبداللّه‌ جوادى آملى، كتاب الصلاة، ص٧، تقريرات درس آية اللّه‌ محقق داماد، مؤسسه نشر اسلامى، چاپ اوّل، قم، ١٤٠٥.) در نهايت، روشنفكر معاصر مصرى، دكترنصر حامد ابو زيد در كتاب مفهوم النصّ با تفصيل بيشترى به طرح اين نظريه پرداخته و آن را نقد كرده است. او ريشه بسيارى از آراء غزالى از جمله دنيوى دانستن علم فقه را، انديشه صوفيانه وى در زمينه تقابل ميان دنيا و آخرت و منحصر كردن هدف دين در رستگارى فردى و اخروى مى‌داند و چنين انديشه‌اى را مخالف پيام قرآن مى‌شمارد: «... از سوى ديگر، كتاب احياء علوم الدين، تقسيم بندى علوم به علوم دين و علوم دنيا را مفروض مى‌انگارد و در عين حال كفه‌ى ترازو را ـ دست كم در زمان غزالى ـ در طرف علوم دنيا سنگين‌تر مى‌داند. اين انگاره اخير در عصر غزالى نمى‌تواند صحيح باشد، مگر آنكه ديدگاه او نسبت به غايت و كاركرد دين را بپذيريم كه دين را در نجات اخروى و رهايى فردى خلاصه مى‌كند. با اين نقطه عزيمت، چندان تعجب نمى‌كنيم كه مى‌بينيم غزالى علم فقه را در شمار علوم دنيوى قرار مى‌دهد، چه در نظر او، نياز به اين علم صرفاً در آماده سازى فضاى اجتماعى مناسب براى تحقق غايت اصلى دين است. بنابر اين، اساس تقسيم بندى علوم در نظر غزالى، تعارض و دو گانگى شديدى است كه او در نسبت ميان دنيا و آخرت مى‌افكند. قرآن كريم نه تنها به چنين تعارضى ميان دنيا و آخرت قايل نيست، بلكه از مسلمانان مى‌خواهد كه بهره خويش را از دنيا فراموش نكنند. روايات مأثور نيز از آدمى مى‌خواهند كه براى دنيايش چنان كار كند كه گويى جاودان مى‌زيد؛ و براى آخرت آن چنان كه گويى فردا خواهد مُرد. اما در ديدگاه غزالى، اين دو چنان تعارضى دارند كه جمعشان محال است...» (نصر حامد ابو زيد، معناى متن پژوهشى در علوم قرآن، ترجمه مرتضى كريمى نيا، ص٤٠٣ و ٤٢٨، انتشارات طرح نو، چاپ سوم، تهران، ١٣٨٢؛ مفهوم النصّ دراسة في علوم القرآن، ص ٢٤٦ و ٢٦٢، المركز الثقافي العربى، چاپ چهارم، بيروت، ١٩٩٨.