گوياتر از آن نديده است. او در اين كتاب تمام فروع و اصول ديدگاه‌هاى مخالف در هر مسأله را ذكر كرده و بر اساس شيوه اماميه و شيوه مخالفان استدلال آورده است. اين گواهى دلالت مى‌كند كه بذرهاى افشانده شده پيش از شيخ طوسى كه توسط وى به گل نشسته تا چه اندازه ارزش داشته است. (٥٣)

شهيد صدر افزوده است:

كتاب مبسوط شيخ طوسى چيزى جز عينيّت دادن به گستره و تكامل انديشه فقهى‌اى نيست كه پيش از او گسترش، رشد و تفريع سازى آن به دست ابن جنيد انجام يافته است. (٥٤)

ابن جنيد در اين نو انديشى فقهى خود بر دو عامل تكيه دارد:

١. توسعه در ادلّه حكم شرعى و ابزار اجتهاد كه دليل عقلى، اجماع و اصول عمليه را - چنان كه تبيين خواهيم كرد - در بر مى‌گيرد.

٢. مسلك ابن جنيد در حجيت خبر واحد.

بى ترديد اين دو عامل، قدرت فقيه بر استنباط و غنا بخشى به فقه را دو چندان مى‌سازد. از اين رو ميراث فقهى ابن جنيد از اين جهت متمايز از ديگران است. ما بررسى كتاب تهذيب‌الشيعة احكام‌الشريعه گفتيم كه آن بيست جلد است كه او خود، آن را در كتاب المختصرالاحمدى تلخيص كرده و ابواب آن بيش از يك‌صد و چهل باب بوده است... و بدون شك حاصل تلاش فقهاى مكتب حديث وحتى بزرگان فقه تفريعى پيش‌از او به اين پايه نبوده است.

بارى، كتاب‌هاى مختصر فقيهان نقل‌گرا ـ همچون رساله على بن بابويه، مقنع، هدايه، كتاب‌هاى ابن قولويه در فقه و كتاب‌هاى ساير بزرگان ـ چنين بسط و گستره‌اى در ارائه مفاهيم فقهى را شاهد نبوده است. در بررسى ويژگى‌هاى فقه ابن جنيد مصاديق

(٥٣) المعالم‌الجديدة، ص ٦٢.
(٥٤) همان.