به اين معنا كه فقهى كه ابن جنيد بيان نهاده فقه تفريعى استدلالى است نه صرف فقه فتوايى. او در اين جهت در كتاب المستمسك بحبل آل الرسول(ص) همگام با فقه عمانى عمل كرده است.

به هر حال آغاز چنين شيوه‌اى در طرح مباحث و آثار فقهى در شيعه به دست اين دو فقيه پيشين(يعنى ابن ابى عقيل و ابن جنيد) انجام گرفته و آنان پرچمدار ميدان هستند، شيخ‌الطايفه، طوسى پس از آنان قرار دارد. شيخ آن تلاش‌هاى مبارك را در كتاب بزرگ مبسوط به كمال رساند. شيخ توانست با فقه ساير مذاهب اسلامى ـ كه برخى از آنان فقه شيعه را ناچيز و فروع و مسائل آن را اندك مى‌دانستند ـ به هماوردى بر خيزد. (٥٥)

هر چند سيماى كلى كتاب مبسوط صرفاً تفريع و ذكر مسائل و فاقد استدلال است، زيرا هدف شيخ تنها ذكر مسائل بوده است، البته در آن جا كه فرع فقهى ناشناخته يا مشكل باشد ـ چنان كه در مقدمه كتاب يادآور شده ـ (٥٦) به دليل آن اشاره مى‌كند.

ج) توسعه در ابزار استنباط

مكتب فقه روايى تنها به نصّ روايات به عنوان مرجع اجتهاد خود تكيه داشت. در حالى كه مكتب فقه اجتهادى پا را از متن روايات فراتر گذاشته و دليل عقلى، اجماع و اصول عمليه را نيز به عنوان منابع اجتهاد به كار بستند. اين نو گسترى در منابع اجتهاد اثر مثبت بزرگى در دگرگونى و تكامل بخشى به حركت اجتهاد بخشيد و مى‌توانيم بگوييم كه در انديشه اجتهاد شيعه يك چرخش كاملى پديد آورد به گونه‌اى كه براى آن، ابواب بلكه مرحله‌اى نو را گشود.

(٥٥) ر.ك: مبسوط، ج ١، ص ٢ .
(٥٦) همان، ص ٣.