به عنوان مثال ظاهر خبرى جبر باشد مردود است؛ زيرا با قاعده امر بين‌الامرين كه برگرفته از كتاب و سنت است، مخالفت دارد بى آن كه نياز باشد آن را با يك آيه مشخص ارزيابى كنيم. اين مفهوم همان است كه حديث پژوهان معاصر از آن به نقد داخلى خبر تعبير مى‌كنند، يعنى مقارنه مضمون خبر با اصول عام و مقاصد شريعت، كه از آن در نصوص به قياس تعبير شده است ، نظير «فقه على كتاب‌اللّه‌».

بنابر اين، احتمال دارد مقصود از عمل ابن جنيد به قياس اين باشد كه او جزء طرفداران تندرو در پذيرش حديث است كه به نظريه نقد داخلى حديث و موافقت روحى با كتاب و سنت اعتقاد دارد، در برابر مكتب محدثان كه معتقد به قطعى بودن صدور بيشتر روايات هستند بدون آن كه آنها را با مبانى اسلامى تطبيق كنند. (٣٦)

نقد توجيه دوم: اوّلاً، ما منكر اشتراك لفظى واژه قياس ميان معناى اصطلاحى آن و معناى مورد نظر در روايت «فقه على كتاب‌اللّه‌» كه به معناى عرضه است، نيستيم، اما در نگريستن در گفتار كسانى كه به ابن جنيد عمل به قياس را نسبت داده‌اند، همچون شيخ مفيد، شيخ طوسى و نجاشى به جهت صراحت اين گفتارها، به طور يقين به دست مى‌دهد كه معناى دوم در گفتار آنان اراده نشده است. اگر چنين بود ديگر ابن جنيد سزاوار نكوهش و مخالفت با انديشه‌ها و كتاب‌هايش نبوده؛ زيرا مراجعه به قرآن و عرضه حديث و قياس آن به قرآن به هر معنايى كه تفسير كنيم، چيزى نيست كه شايسته درنگ يا اشكال باشد.

ثانياً، بعيد است كه انديشه نقد داخلى حديث نزد قدما شكل گرفته باشد. شاهدى بر آن در كتاب‌ها و استنباط هاى آنان وجود ندارد. اين انديشه همزمان با دگرگونى و گسترش

(٣٦) الرافد الى علم الاصول، ص ١١.