اين نمونه‌ها و ده‌ها نمونه ديگر حكايت مى‌كنند كه قضاوت يكى از مسائل كم نظيرى است كه در اسلام عزيز بسيار مورد توجّه پيشوايان دينى و شارع مقدس اسلام بوده و هست. شايد روى همين جهت بوده است كه فقيهان ما نسبت به قضاوت و شرايط قضات، سختگيرى كم نظيرى را اعمال كرده‌اند؛ مثلاً در تقريرات درس خارج يكى از فقيهان معاصر ـ كه اكنون دارفانى را وداع گفته است ـ سيزده شرط براى قاضى ذكر شده است و آن‌ها عبارتند از: بلوغ، عقل، ايمان، عدالت، حلال زادگى، دانش قضاوت، ضبط، كتابت، ذكورت، شنوايى، بينايى، توانايى سخن گفتن و حريّت. البتّه همه كسانى كه مسأله قضاوت را متعرض شده‌اند، كم و بيش اين شرايط را ذكر كرده‌اند، و همان طور كه ديديم اميرالمؤمنين على(ع) شرايط سختى را براى قاضى ذكر كرد كه صددرصد مورد توجّه همه فقيهان هست؛ زيرا تا قاضى اين شرايط را نداشته باشد، نكته اصلى كه عدالت در جامعه است فراگير نمى‌شود؛ ولى بايد به اين نكته توجّه داشت كه بعضى از شرايط در سخنان فقيهان، نه تنها سبب تحقّق عدالت نيست، بلكه جاى اين توهّم است كه بر خلاف عدالت اجتماعى است، و لذا بايد با اين گونه شرايط به طور كارشناسانه بر خورد كرد؛ مثلاً مى‌توان شرط مرد بودن قاضى و حلال زادگى و حريّت او را به عنوان نمونه ذكر كرد؛ زيرا به مقتضاى شرط اوّل، هيچ زنى نمى‌تواند عهده دار منصب قضاوت گردد؛ چنان كه به

(٢) وسائل الشيعه، ج ١٨، باب ٣ از ابواب صفات القاضى، ص ٧، ح ٢.
(٣) همان.