تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٧٦ - تفسير همنشينان انسان از فرشتگان و شياطين

سؤال ديگر اينكه چگونه دوزخ كه موجود فاقد شعورى است مخاطب واقع مى‌شود و پاسخ مى‌گويد؟

براى اين سؤال سه جواب است.

نخست اينكه اين يك نوع تشبيه و بيان زبان حال است، يعنى خداوند به لسان" تكوين" از جهنم سؤال مى‌كند و او هم به" زبان حال" پاسخ مى‌گويد و نظير اين تعبير در زبانهاى مختلف فراوان است.

ديگر اينكه سراى آخرت سراى حيات و زندگى واقعى است، حتى موجوداتى همچون بهشت و جهنم از يك نوع حيات و درك و شعور برخوردار مى‌شوند، بهشت سخت در اشتياق مؤمنان است و دوزخ سخت در انتظار مجرمان.

جايى كه اعضاى پيكر انسان به سخن در آيند و شهادت و گواهى دهند تعجب نيست كه بهشت و دوزخ چنين باشند.

بلكه به اعتقاد بعضى در اين دنيا نيز تمام ذرات اين جهان از نوعى درك و شعور برخوردارند، و لذا تسبيح و حمد خدا مى‌گويند، كه اين تسبيح و حمد در آيات مختلف قرآن منعكس است‌ [١] ديگر اينكه مخاطب ماموران و خازنان دوزخند و همانها هستند كه پاسخ مى‌گويند.

همه اين تفسيرها قابل قبول است هر چند تفسير اول مناسبتر به نظر مى‌رسد.

[١] به تفسير" نمونه" جلد ١٢ صفحه ١٣٣ (ذيل آيه ٤٤ سوره اسراء مراجعه فرمائيد).