تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٧٤ - تفسير همنشينان انسان از فرشتگان و شياطين

و بسيار خواهد بود، و مصداق" ظلام" خواهد شد، بنا بر اين او از هر گونه ستمى بر كنار است.

و يا ناظر به كثرت افراد و مصاديق است چرا كه اگر ستم كوچكى به بنده‌اى كند افراد شبيه او بسيارند و مجموعا ظلم بسيار مى‌شود.

به هر حال اين تعبير دليل بر اختيار و آزادى اراده بندگان است، نه شيطان مجبور است شيطنت كند، و نه كافران مجبورند راه كفر و عناد و راه شيطان را پيش گيرند و نه سرنوشت قطعى و خارج از اراده براى كسى مقرر شده است.

در اينجا اين سؤال پيش مى‌آيد كه چگونه مى‌فرمايد:" سخن من تغيير ناپذير است" در حالى كه جمعى مشمول عفو او مى‌شوند؟

پاسخ اين است كه عفو نيز طبق برنامه حساب شده‌اى است، و فرع بر اين است كه انسان عملى انجام داده باشد كه در عين مجرم بودن قابليت و شايستگى عفو را داشته باشد، اين خود يكى از سنتهاى الهى است كه آنها را كه شايسته عفوند مشمول عفو خويش قرار دهد و اين نيز تغيير ناپذير است.

*** در آخرين آيه مورد بحث به فراز كوتاه و تكان دهنده‌اى از حوادث قيامت اشاره كرده، مى‌گويد:" به خاطر بياوريد روزى را كه به جهنم مى‌گوئيم آيا پر شده‌اى؟! و او در پاسخ مى‌گويد: آيا افزون بر اين هم وجود دارد"؟! (يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ) [١] در اينكه منظور از" هَلْ مِنْ مَزِيدٍ" چيست؟ دو تفسير گفته‌اند:

---

[١] در اينكه" يوم" در اينجا متعلق به چيست؟ سه نظر وجود دارد: نخست اينكه متعلق به" اذكروا" محذوف است، و مخاطب آن تمام انسانها هستند، ديگر اينكه متعلق به" يبدل" است و سوم متعلق به" ظلام" كه در آيه قبل آمده است. ولى احتمال اول مناسبتر به نظر مى‌رسد.