حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ٢٨٩ - ٨ بررسى واژه ها در فرهنگ زمان صدور

قابل رشد است. هر قدر آدمى در كسب دانش تلاش كند، اين نيرو افزايش مى‌يابد.[١]

در احاديثى كه لفظ «عقل» به كار رفته است، معانى گوناگون ديده مى‌شود.

اميرالمؤمنين على عليه السلام فرمود:

العَقلُ عَقلانِ: عَقلُ الطَّبْعِ و عَقلُ التَّجْرِبَةِ، و كِلاهُما يُؤَدّى إِلَى الْمَنْفَعَةِ؛[٢]

عقل، دو تاست: طبيعى و اكتسابى، و هر دو به سودْ راه مى‌برند.

برخى روايات، به عقل ذاتىِ طبيعى اشارت دارند كه نمونه‌هايى از آنها را مى‌آوريم:

الف. برخى احاديث، انسان را تركيب‌شده از عقل و شهوت مى‌دانند. هر كس عقلش را غالب بدارد، به مقام فرشتگان و برتر از آن نايل مى‌شود، و هر كس شهوت را غلبه دهد، در جرگه بهايم خواهد بود:

عبداللَّه بن سنان گويد كه از امام صادق عليه السلام پرسيديم: آيا آدميان برترند يا فرشتگان؟

فرمود: اميرالمؤمنين عليه السلام گفته است: «خدا فرشتگان را از عقلِ بدون شهوت آفريد و چارپايان را از شهوت بدون عقل؛ اما در آدمى، هر دو را تركيب كرد. آن‌كه عقلش بر شهوتش چيره شود، از فرشتگان برتر است، و آن‌كه شهوتش بر عقلش چيره گردد، از چارپايان پست‌تر است».[٣]

ب. برخى روايات، انسان را تركيبى از عقل و صورت معرفى مى‌كند و عقل را به منزله روح در كالبد انسان مى‌داند. امام على عليه السلام فرمود:

الإِنْسانُ عَقلٌ وصورَةٌ؛ فَمَن أَخْطَأَهُ العَقلُ ولَزِمَتْهُ الصّورَةُ لَم يَكن كامِلًا و كانَ بِمَنْزِلَةِ مَن لارُوحَ فيهِ؛[٤]

آدمى، عقل و صورت است. آن‌كه عقل را رها كرده و به صورت چسبيده است،

[١]. بحار الأنوار، ج ١، ص ١٠٠.

[٢]. همان، ج ٧٥، ص ٦، ح ٥٨.

[٣]. وسائل الشيعة، ج ١٥، ص ٢٠٩، ح ٢٠٢٩٨.

[٤]. بحار الأنوار، ج ٧٥، ص ٧، ح ٥٩.