حديث پژوهى - مهريزى، مهدى - الصفحة ٢٠٦ - آسيب ها - درمان ها

سنّت‌هاى جاهلى.[١]

برخى از فقها، اسباب اختلاف را به داخلى و خارجى تقسيم كرده‌اند. بر اين اساس، اسباب داخلى اختلاف، عبارت‌اند از: «نَسخ، احكام قانونى و ولايى، كتمان» و اسباب خارجى: «وضع، نقل به معنا، احاديث مُدْرَج، تقطيع، تشابه خط و نگارش، تصحيح قياسى، خلط بين كلام امام و فقيه از سوى روات».[٢]

به نظر مى‌رسد كه علل و اسباب، فراتر از اينها باشند و مى‌توان برخى از آنها را چنين برشمرد:

١. نسخ،

٢. از ميان رفتن پاره‌اى قرائن،

٣. استنساخ و نحوه كتابت،

٤. وضع و جعل،

٥. اختلاف حالات مردم از نظر جهل و نسيان و مراتب و درجات،

٦. تفاوت شرايط زمانى و مكانى،

٧. احكام ولايى پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه عليهم السلام،

٨. نقل به معنا،

٩. تقيّه،

١٠. تشريع تدريجى،

١١. از ميان رفتن پاره‌اى احاديث،

١٢. سوء فهم احاديث و روايات،

١٣. تقطيع روايات،

[١]. مختلف الحديث بين الفقهاء والمحدّثين، ص ٢٩- ٥٠.

[٢]. الرافد في علم الأصول، ج ١، ص ٢٦- ٢٩.