پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ٦٩ - ويژگىهاى عصر امام محمد باقر عليه السلام

عبد الملك در سال ٩٦ ه امت اسلام كمى روى آسايش ديد، چرا كه او طى فرمانى كه صادر كرد دستور داد تا آل حجاج بن يوسف را مورد عقوبت قرار داده و همه كارگزاران و واليان او را از كار بركنار كرده‌[١] و همه زندانيان حجاج را آزاد كرد[٢].

به نظر بعضى از تاريخ‌نويسان در سال ٩٩ ه و با روى كار آمدن عمر بن عبد العزيز آزادى‌ها در مدت كوتاه خلافت او بيشتر شد چه آنكه وى مشكل ماليات كه آن را سنت ناپسند حكّام ناصالح مى‌دانست حل كرد[٣].

رفتار او با علويان با رفتار پيشينيانش مغاير بود؛ وى در نامه‌اى به حاكم مدينه نوشت: «ده هزار دينار در ميان فرزندان على كه از فاطمه زهرا عليهما السّلام هستند تقسيم كن كه دير زمانى است حقوق آن‌ها پايمال شده است»[٤] او فدك را كه خليفه اول از اهل بيت عليهم السّلام مصادره كرده بود به امام محمد باقر عليه السّلام بازگرداند[٥] و سنت زشت دشنام‌گويى به حضرت امام امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السّلام را كه معاويه بنيان نهاده بود موقوف كرد[٦].

به دنبال تغييرات سياسى در زمينه‌هاى فكرى هم‌نوعى پيشرفت حاصل گرديد، در اين شرايط جريان‌هاى فكرى مختلفى بروز كرده و مردم با رفع ممنوعيت تدوين احاديث نبوى به درس و بحث و تحصيل شناخت اسلامى‌

[١] . ابن اثير، تاريخ كامل ٤/ ١٣٨.

[٢] . تاريخ ابن عساكر ٤/ ٨٠.

[٣] . تاريخ طبرى ٨/ ١٣٩ و به نقل از آن تاريخ كامل ٥/ ٢٩.

[٤] . مروج الذهب ٣/ ١٩٤.

[٥] . تاريخ كامل: ٤/ ١٦٤، المناقب: ٤/ ٢٢٥، سفينة البحار: ٦/ ٤٩٤ به نقل از جلد چهارم بحار الانوار چاپ سنگى و ٤٦/ ٣٢٠ و ٣٢٧، جزرى، الكامل: ٤/ ١٦٤.

[٦] . ر. ك الفكر السامى ١/ ٢٧٦ به نقل از صحيح مسلم، تاريخ يعقوبى ٢/ ٢٢٣ و ٢٣٥ و ٣٠٥، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد معتزلى ١٥/ ٩٨ درباره لعن امام على و امام حسن و امام حسين عليهم السّلام در قنوت نماز معاويه، تاريخ الخميس ٢/ ٣١٧.