پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٧٠ - تخصص علمى در دانشگاه امام صادق عليه السلام

ميرزا محمّد خليلى مى‌نويسد: قسم به جان خودم كه اين شمارش استخوان‌هاى بدن دقيقا مطابق آن شماره‌اى است كه دانشمندان علم تشريح در اين عصر در كتاب‌هاى خود نوشته‌اند. نه زيادتر و نه كمتر[١].

امام صادق عليه السّلام چگونگى گردش خون در بدن را براى اوّلين‌بار در حديث خود به مفضّل بن عمر گفته‌اند. از اين حديث برمى‌آيد كه امام صادق عليه السّلام بسيار جلوتر از «هاروى» كه به‌عنوان كاشف گردش خون شناخته شده است بوده‌اند.

امام صادق عليه السّلام فرموده‌اند:

اى مفضّل، آيا فكر كرده‌اى كه خداوند چه تدبيرى براى رسيدن غذا به بدن انديشيده است؟ غذا به معده مى‌رود. در معده هضم مى‌شود. مقدار منتخبى از آن غذا به سمت كبد رفته و در رگ‌هاى ريزى كه در كبد است قرار مى‌گيرد. آن رگ‌ها غذا را براى كبد تصفيه مى‌كنند تا اينكه مبادا چيزى به كبد آمده باشد كه آن را بخراشد. چرا كه كبد بسيار لطيف بوده و تحمّل سفتى و سختى را ندارد. سپس كبد آن غذا را قبول كرده و به مدد تدبير الهى آن را در خون حل مى‌كند و آن خون را به تمام بدن مى‌فرستد، البته به وسيله مجراهايى كه براى همين كار ساخته شده- مانند لوله‌هايى كه براى آب تهيه مى‌شوند تا اينكه آب را در زمين به حركت درآورند- و همچنين به‌وسيله همين خون آنچه از فضولات و چيزهاى زايد در اندام بدن وجود دارد به مكان‌هايى كه براى آن‌ها اختصاص يافته است برده شده و در آنجا تفكيك مى‌شوند؛ آن دسته كه از جنس صفراى تلخ هستند به زهره يا كيسه صفرا رفته و آن بخش كه از نوع سودا است به طحال مى‌رود مايعات اضافى هم به مثانه ارسال مى‌گردد، اى مفضل در تدبير و حكمتى كه در تركيب بدن به كار رفته تأمل كن ببين‌

[١] . طبّ الامام الصّادق عليه السّلام/ ٣.