پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ٧٠ - نيازهاى عصر امام محمد باقر عليه السلام

درست روى آورده تفاوت ميان مكتب فكرى اهل حديث و اهل رأى آغاز شد، دسته‌اى از بردگان كه عرب تبار نبودند به مكتب اهل رأى در كوفه تمايل پيدا نمودند كه ابو حنيفه در همان زمان اين مكتب را ضد مكتب اهل حديث در مدينه به حساب مى‌آورد.

تفكر اعتزال نيز به عنوان نتيجه قهرى ناكامى حركت‌هاى فكرى ظهور كرده، و اصل بن عطا در كوفه پرچم آن را برافراشت. اين ديدگاه را از يك منظر مى‌توان به عنوان تعديل نظريه خوارج كه چندان رواجى نيافته بود دانست آنجا كه خوارج مرتكب كبيره را كافر مى‌دانستند[١] و مرجئه ارتكاب كبيره را اصلا مضر به ايمان نمى‌دانستند[٢] در اين بين «واصل» بنيانگذار معتزله م. ١٣١ ه نظر خود را در اين مسأله به اين صورت بيان كرد كه مرتكب كبيره مؤمن مطلق نيست بلكه او در منزلتى ميان دو منزلت جايگاه دارد يعنى او نه كافر است و نه مؤمن بلكه او فاسق است و به واسطه فسقش مستحق آتش‌[٣].

اين تصوير مجملى از واقعيت‌هاى عصرى بود كه امام صادق عليه السّلام در مرحله رهبرى پدر بزرگوارش امام محمد باقر عليه السّلام در آن زندگى مى‌كرد.

نيازهاى عصر امام محمد باقر عليه السّلام‌

نقش امام محمد باقر عليه السّلام در زمانه خود را مى‌توان در سه خط اساسى خلاصه كرد:

١. خط سياسى ٢. تكميل ساختار گروه صالحان ٣. تأسيس دانشگاه اهل بيت.

[١] . الملل و النحل ١/ ١٥٨.

[٢] . تاج العروس ماده رجأ.

[٣] . آغانى ٧/ ١٥.