مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٨١ - استیذان

میشود، خصوصاً زنان فقیر (که جوراب و احیاناً کفش ندارند). و این است معنی جمله «الّا ما ظَهَرَ مِنْها». درحقیقت مقصود این است: مگر آنچه عادتاً و طبعاً آشکار است و اصل اول ایجاب میکند که آشکار باشد.».

صاحب کشّاف آنگاه وارد فلسفه استثنای دوم (محارم) میشود. سپس وضع زنان را قبل از نزول این آیات شرح میدهد که گریبانهایشان گشاد و باز بود، گردن و سینه و اطراف سینهشان دیده میشد و دامن روسریها را معمولًا از پشت سر برمیگرداندند و قهراً قسمتهای گردن و بناگوش و سینه دیده میشد.

فخررازی در تفسیر کبیر پس از اینکه بحثی میکند درباره اینکه آیا لغت «زینت» تنها به زیباییهای مصنوعی گفته میشود و یا زیباییهای طبیعی را هم شامل است و خود رأی دوم را انتخاب میکند، میگوید:

«به عقیده کسانی مانند قفال که میگویند مراد زیباییهای طبیعی است، مقصود از زینت آشکار، چهره و دو دست تا مچ است در زنها، و چهره و دو دست و دو پاست در مردها. به عقیده قفال چون ضرورت معاشرت ایجاب میکرده که چهره و دو دست تا مچ باز باشد و شریعت اسلام شریعت سهل و آسان است پوشانیدن چهره و دو دست تا مچ واجب نشده است ... و اما کسانی که زینت را به امور مصنوعی حمل کردهاند گفتهاند مقصود از زینت ظاهره زینت چهره و دستهاست از قبیل وسمه و گلگونه و خضاب و انگشتر. و علت این استثنا این است که پوشانیدن اینها برای زن دشوار است. زن ناچار است که با دستهای خود اشیاء را بردارد و در مقام شهادت و محاکمه و ازدواج ناچار است چهره خویش بگشاید.».

درباره این استثنا از ائمه اطهار علیهم السلام زیاد پرسش شده است و آنها جواب دادهاند.

ما چند روایت از کتب حدیث نقل میکنیم. در تفسیر صافی نیز همین روایتها غالباً نقل شده است. ظاهراً در روایات شیعه در این جهت اختلافی نیست. اینک روایتها:

١. عَنْ زُرارَةَ عَنْ ابی عَبْدِاللَّهِ عَلَیهِ السَّلامُ فی قَوْلِهِ تَعالی: «الّا ما ظَهَرَ مِنْها»قالَ: