مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٧٥ - استیذان

بِبَصَرِک اقْصَی الْقَوْمِ وَ غُضَّ بَصَرَک» [١] یعنی تا آخرین نقطه دشمن را نظر بینداز و چشمها را بخوابان. بدیهی است که مقصود این نیست که چشمها را ببند یا نگاه نکن؛ مقصود این است که به یک نقطه معین مخصوصاً به تجهیزات دشمن خیره نشو.

همچنین در دستورالعمل عمومی آن حضرت به اصحابش در جنگها میفرماید:

«غُضُّوا الْابْصارَ فَانَّهُ ارْبَطُ لِلْجَأْشِ وَ اسْکنُ لِلْقُلوبِ وَ امیتُوا الْاصْواتَ فَانَّهُ اطْرَدُ لِلْفَشَلِ» [٢] نگاهها را به تجهیزات دشمن کم کنید که اینطور دلها محکمتر و آرامتر است. بانگها را کوتاه کنید که اینطور بهتر سستی را طرد میکند.

از همه این موارد چنین فهمیده میشود که معنی «غضّ بصر» کاهش دادن نگاه است، خیره نشدن و تماشا نکردن و به اصطلاح نظر استقلالی نیفکندن است.

صاحب مجمع البیان در ذیل آیه مورد بحث (آیه سوره نور) میگوید: «اصْلُ الْغَضِّ النُّقْصانُ» یعنی ریشه معنی «غض» کاهش و کمی است «یقالُ غَضَّ مِنْ صَوْتِهِ وَ مِنْ بَصَرِهِ ای نَقَصَ» یعنی وقتی که این ماده به صوت و یا بصر نسبت داده میشود یعنی آن را کاهش داد. در ذیل تفسیر آیه سوره حجرات میگوید:

«غَضَّ بَصَرَهُ اذا ضَعَّفَهُ عَنْ حِدَّةِ النَّظَرِ» یعنی معنی «غَضَّ بَصَرَهُ» این است که تند نگاه کردن را کم کرد. راغب اصفهانی در کتاب نفیس مفردات القرآن این کلمه را عیناً همینطور معنی میکند.

علیهذا در آیه مورد بحث معنای «یغُضّوا مِنْ ابْصارِهِمْ» این است که نگاه را کاهش بدهند یعنی خیره نگاه نکنند و به اصطلاح علمای اصول نظرشان آلی باشد نه استقلالی.

توضیح اینکه یک وقت نگاه انسان به یک شخص برای ورانداز کردن و دقت کردن به خود آن شخص است مانند اینکه بخواهد وضع لباس و کیفیت آرایش او را مورد مطالعه قرار دهد، مثلًا ببیند کراواتش را چگونه بسته است و موی سرش را چگونه آرایش کرده است. ولی یک وقت دیگر نگاه کردن به شخصی که با او روبرو است برای این است که با او حرف میزند و چون لازمه مکالمه نگاه کردن است به او نگاه میکند.

این نوع از نگاه کردن که به عنوان مقدمه و وسیله مخاطبه است نظر آلی