دو جزء است) تركيب يافته ٢- جلاء الحزن ٣- الخراج كه كتابى است خوب و هرآنچه را كه محتاج اليه كاتب است حاوى و در ليدن چاپ شده است ٤- درياق الفكر كه بنام ترياق مذكور شد ٥- زهر الربيع فى الاخبار ٦- السياسة ٧- صابون الغم (چنانچه در معجم الادبا است) و يا صابون الفم (چنانچه در نسخه كشف الظنون است) ٨- صرف الهم ٩- صناعة الجدل ١٠- نزهت القلوب و زاد المسافر ١١- نقد الشعر فى البديع كه حاوى بيست نوع از محسنات بديعيه بوده و معاصر او ابن المعتز واضع علم بديع هفده نوع از آنها را جمع كرده و در هفت نوع هردو متفق و در سيزده نوع ديگر قدامة متفرد و مجموع آنها بالغ به سى نوع بوده و ديگر ادبا در تأليف و گردآورى محسنات بديعيه بعد از ايشان بديشان تابع شده‌اند و موافق آنچه در شرح حال صفى الدين حلى اشاره شده تا صد و پنجاه بلكه بيشتر از آنها را بقيد بيان آورده‌اند ١٢- نقد النثر كه يك نسخه خطّى آن در اسكوريال موجود و اين هردو كتاب آخرى در استانبول چاپ و در اعيان الشيعة و بعض موارد ديگر تشيّع قدامة مصرح بوده و از همين آخرى نيز استظهار كرده‌اند.

وفات قدامة بنوشته كشف الظّنون (در تحت عنوان نزهة القلوب) در سال سيصد و دهم هجرت بوده و لكن موافق آنچه در معجم الادبا از ابو حيّان نقل كرده در سال سيصد و بيستم در قيد حيات بوده است. نيز از ابن الجوزى نقل كرده كه وفات قدامة در سال سيصد و سى و هفتم هجرت بوده و بعد از اين نقل گويد كه ابن الجوزى كثير التخليط بوده و بمتفردات او اعتمادى ندارم. ناگفته نماند در معجم الادباء از بعض اهل ادب نقل كرده است كه قدامة كاتب آل بويه بوده و او را در اين قول بجهالت نسبت داده زيرا كه قدامة قديم العهد بوده و زمان ثعلب و مبرد و ابن قتيبه و نظاير ايشان را دريافته است. نگارنده گويد: قول اين بعض، استبعادى نداشته و بتصديق خود ياقوت چنانچه مذكور داشتيم قدامة در سال سيصد و بيستم هجرت زنده بوده و شايد چند سال ديگر بعد از آن نيز عمر كرده و كاتب آل بويه (كه اوّل سلطنت ايشان سيصد و بيست و يكم هجرت بوده است) بوده باشد و اين قول بعض، قول مذكور فوق ابن الجوزى را كه بنقل خود ياقوت وفات قدامة را سيصد و سى و هفتم دانسته تأييد مينمايد.

(ص ١٢ ج ١٧ جم و ١٧٢ ج ٢ ع و بعضى از مواضع ذريعة و غيره)

كاتب بغدادى- محمد بن اسحق‌

- بعنوان ابن النديم در باب كنى خواهد آمد.