ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب - مدرس تبریزی، محمدعلی - الصفحة ١٥١ - مازنى- زبان بن علاء
آن شعر مذكور عرجى را فروخواند و از رفع و نصب لفظ رجلا كه محل خلاف بود استفسار نمود، مازنى نيز نصب را تصويب كرده و در سبب آن گفت كه مصاب مصدر ميمى است و لفظ رجلا هم منصوب به مفعوليّت است. يزيدى كه يكى از حضار بود شروع بمناظره كرد، مازنى گفت اين جمله نظير اين است كه بگوئى انّ ضربك زيدا ظلم و دليل اين مطلب آنكه جمله مذكوره در شعر، بدون لفظ ظلم كه در آخر آن است ناتمام بوده و افاده معنى نميكند و اين خود قرينه قويّه است بر اينكه خبر انّ لفظ ظلم است پس اسمش لفظ مصاب بوده و رجلا هم معمول اسم ميباشد.
اين كلام مازنى مستحسن افتاده و مطبوع طبع خليفه شد، يكهزار دينار بمازنى داده و با احترام تمام بموطنش بصره مراجعت داد. مبرّد گويد بعد از ورود بصره بمن گفت معامله خدا را كه با ما كرده چگونه مشاهده كردى كه ما براى رضاى او آن يكصد دينار مرد ذمّى را ردّ نموديم او هم در عوض آن، يكهزار دينار بما عنايت فرمود و بنوشته ابن النديم عطيه واثق كه در اين قضيه بمازنى بخشيده پنج هزار درهم بوده است. مازنى نخستين كسى است كه در علم صرف تأليف برآورده و تدوينش نمود و اين علم شريف، پيش از او در ضمن كتب نحويّه مندرج بوده است و از تأليفات او است:
١- الالف و اللام ٢- التصريف ٣- التعليق ٤- تفاسير كتاب سيبويه ٥- الديباج فى جوامع كتاب سيبويه ٦- العروض ٧- علل النحو ٨- القوافى ٩- ما يلحن فيه العامة و غيرها. وفات مازنى بسال دويست و سىام يا سى و ششم يا چهل و هفتم يا هشتم يا نهم در بصره واقع شد و بنابر قول چهارم كه اقرب بصحت است كلمه رحم مادّه تاريخ او بوده و سيد حسين بروجردى در رديف اشخاصيكه نامشان بكر و پدرشان محمد است گويد:
و المازنى جده حبيب |
(رحم) قبضا عالم اديب |
|