ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب - مدرس تبریزی، محمدعلی - الصفحة ١١٠ - كيمياوى- جابر بن حيان بن عبد اللّه
بنوشته بعضى ديگر جابر، پانصد كتاب در طب، پانصد هم در ردّ فلاسفه، هزار و سيصد كتاب در علم حيل داشته و بنوشته اعيان الشيعة تأليفات جابر زياده بر سه هزار و نهصد كتاب در فلسفه و علوم عقليّه و غريبه ميباشد. نگارنده گويد: اين مقدار تأليفات با آنهمه انس و آشنائى كه بكتب مبسوطه خصوصا تأليفات متأخّرين هست شديدا جاى استبعاد بلكه محمول بر گزاف و لاف و اغراق ميشود لكن اين نكته را خاطرنشان مينمايد كه بسا هست در يك موضوع و مطلبى تحقيقى نوشته يا چند فقره حديث راجع بدان موضوع را يكجا جمع و آنرا يك كتاب كرده و باسم مخصوصى هم موسومش دارند مثلا گاه است كه فقيهى فقط در وضو يا غسل يا تيمّم يا نماز ميّت يا جهر و اخفات زنان در نماز يا زكوة مال التجارة و نظائر اينها مجموعهاى مينويسد و آنرا باسمى موسوم داشته و منتشر مينمايد و همچنين در حساب و هندسه و علوم ديگر خصوصا علوم غريبه كه نوعا موضوع تأليفات جابر و اساس آنها مبنى بر رمز و اشاره و ايما بوده و غالبا معادل يك صفحه يا دو صفحه از اين كتابهاى مأنوس ما را كه در علوم غريبه نوشته شود يك كتاب ميگويند و نظائر آن بسيار و محتاج بذكر مثال نميباشد. با اين همه با عدد تأليفات جابر كارى نداشته و فقط بعضى از آنها را كه در كتب تراجم با پارهاى مشخّصات مذكور داشتهاند ثبت اوراق مينمايد:
١- الاحجار كه در هند چاپ شده است ٢- ارض الاحجار كه بر تيلو مؤلف فرانسوى آن را از روى نسخهاى كه در ليدن بوده چاپ كرده و يك نسخه خطى آن نيز در كتابخانه اهليه پاريس موجود است ٣- الاسرار و شايد همان است كه يك نسخه خطى آن بنام سر الاسرار يا سفر الاسرار در متحف بريتانيا موجود است ٤- اسرار الكيميا يا كشف الاسرار و هتك الاستار نيز گويند و ذيلا بهمين اسم مذكور است ٥- الاسرب و نسخه خطى آن در اهليه پاريس موجود است ٦ و ٧ و ٨- اسطقس الاس اول و اسطقس الاس ثانى و اسطقس ثالث كه سه رساله از رسائل يازدگانه جابر است كه ذيلا بعنوان مجموعه مذكور هستند ٩- الاصول كه نسخه آن در متحف بريتانى موجود و بلاتينى ترجمه شده است ١٠- اصول الكيميا كه چاپ شده است ١١- الايجاز كه يك نسخه از آن در كتابخانه اهليه پاريس موجود است ١٢- الايضاح در كيميا كه پنج صفحه بوده و بيان رموزاتى است كه در كتب حكما محض براى منصرف ساختن جهال از اين علم مصطلح شده و بفرموده ذريعة دو نسخه از آن در كتابخانه آصفيه موجود است ١٣- البيان