ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب - مدرس تبریزی، محمدعلی - الصفحة ٦٥ - كعبى- عبد اللّه بن احمد بن محمود
كعبى[١]
كعبى- حسين بن نصر
- بعنوان ابن خميس خواهد آمد.
كعبى- عبد اللّه بن احمد بن محمود
- بلخى، معروف به كعبى، مكنّى به ابو القاسم، از مشاهير علماى معتزله اوائل قرن چهارم هجرت ميباشد كه رئيس ايشان و يا يك فرقه از ايشان بود، در علم كلام پارهاى عقائد و مقالات مخصوصى دارد و آن فرقه نيز بجهت انتساب او به كعبيه شهرت دارند. فريد وجدى گويد، كعبيّه يكى از فرق مسلمين و اتباع ابو القاسم عبد اللّه بن احمد معروف به كعبى هستند.
اين فرقه يك شعبه از قدريّه و در موارد بسيارى با بصريّين معتزله مخالف بوده و گويند كه معنى سميع و بصير در خدا راجع بعلم الهى است و بس يعنى چيزهائى را كه ديگران ميبينند و ميشنوند خدا ميداند و الّا حقيقت سمع و بصر در ذات خدا صورت صحّتى ندارد. همچنين اراده بمعنى معروف، در خدا نيست و هرجا كه بگويند خدا فلان فعل را اراده كرده همانا مراد خود كردن آن فعل است و اگر بگويند كه خدا فلان كار را از بندگان خود اراده كرده همانا مراد امر بآن كار است. در هردو صورت نسبت اراده بخدا مجاز است مثل نسبت آن بجدار در آيه شريفه جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَ.
بالجملة، تمامى افعال خدا، بىمشيّت و اراده واقع بوده و در هيچيك از آنها اراده و مشيّتى نميباشد و غير اينها. در ذريعة گويد: بعيد نيست، كعبى با آنهمه تجاهر كه در مذهب اعتزال داشته و اشكالاتى در اين موضوع نگاشته و فرقه كعبيّه هم بدو منتسب ميباشند در اثر معاشرت و مصاحبت با ابو زيد بلخى شيعى، در باطن شيعه و مستبصر و عارف
[١]- كعبى- در اصطلاح رجالى لقب انس بن ثابت، جبلة بن اشعر، جديع بن نذير، حراش بن امية و بعضى ديگر بوده و نسبت آن موافق آنچه تحت عنوان انس بن ثابت از تنقيح المقال گفته بقبيله بنى كعب از قبائل عرب ميباشد و بهمين اسم، چند قبيله هست كه يكى اولاد كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة بوده و ديگرى اولاد كعب بن عوف بن ابى بكر بن كلاب ميباشند و قبائل ديگرى غير از اين دو قبيله نيز بنام بنى كعب هستند.