توضيح اين اجمال چنانچه از خود اشعارش استنباط مى‌شود آنكه حروف بانقطه مصراع اوّل با حروف بانقطه بيست و سه مصراع ديگر بيست و سه تاريخ و همچنين منقوطه مصراع دوّيم با منقوطه مصاريع ديگر بيست و دو و منقوطه مصراع سيّمى با منقوطه باقى مصاريع بيست و يك تاريخ بوده تا آخر كه منقوطه مصراع بيست و سيّمى با منقوطه مصراع آخرى بيست و چهارمى هم يك تاريخ بوده و مجموع اينها كه تماما راجع بجمع منقوطه با منقوطه بوده دويست و هفتاد و شش ميباشد و بهمين رويه است حروف منقوطه مصراع اوّل با بى‌نقطه مصاريع ديگر بعد از آن منقوطه مصراع دوّيمى و سيّمى تا آخر با بى‌نقطه باقى مصاريع كه آن هم بالغ بهمان عدد بوده و هكذا تركيب حروف بى‌نقطه اوّل و دوّيم تا آخر با منقوطه مصاريع ديگر و با بى‌نقطه آنها كه هريكى نيز بالغ بهمان عدد دويست و هفتاد و شش بوده و مجموع اين چهار فقره يك هزار و صد و چهار ميباشد و هريك از مصاريع بيست و چهارگانه نيز چنانچه مذكور شد بتنهائى يك تاريخ مستقلّى بوده و همگى آنها هزار و صد و بيست و هشت تاريخ ميباشد و بر اهل تتبّع پوشيده نيست كه اگر محتشم در اصل مادّه تاريخ‌گوئى نظمى هم متفرّد نبوده و چنانچه در شرح حال ناطق اصفهانى و ميرزا محمد طاهر نصرآبادى و وحشى بافقى خواهد آمد ساير شعرا بلكه بعضى از شعراى عرب نيز همين سليقه را معمول داشته‌اند لكن اين رويّه كه علاوه بر مادّه تاريخ بودن يك شعر يا مصراع، مادّه تاريخ بودن هريك از حروف منقوطه و بى‌نقطه بتنهائى نوعا از مختصّات و متفرّدات محتشم بوده و مصداق ان من البيان لسحرا ميباشد بلى در شرح حال معاصرش وحشى نيز مثل آن با مزيّتى ديگر خواهد آمد.

اسم محتشم در هيچ‌كدام از مجمع الفصحا و آتشكده آذر و قاموس الاعلام و تاريخ عالم‌آراى عباسى و هدية الاحباب و بعضى از مدارك ديگر كه نزد اين نگارنده بوده و بشرح حال اجمالى وى پرداخته‌اند اصلا ذكر نشده و فقط بعنوان محتشم كاشانى و ملّا محتشم و مولانا محتشم مذكور داشته‌اند. ظاهر بلكه بحكم قرائن قويّه هم آنكه لفظ محتشم فقط تخلّص شعرى او بوده و نام اصلى مادرزاديش نميباشد. بعد از تفحص بسيارى‌