در اين مقاله تلاش نگارنده بر آن است تا جامعه ى جهانى و آرمانى را كه با ظهور حضرت مهدى (عج) در پايان تاريخ شكل مى گيرد با جامعه ى آرمانى كه توسط «حكيم فارابى» ارايه شده است تطبيق و بررسى نمايد.

علت انتخاب «جامعه ى آرمانى فارابى» نظام فلسفى و تفكر شيعى او مى باشد كه مشحون از اصطلاحات دينى از قبيل: خدا، ملك، نبى، امام، عالم مفارقات و نظام اخلاقى است.

الف ـ آرمان شهر فارابى

«ابونصر محمد بن طرخان بن اوزلغ فارابى» فيلسوف و حكيم بزرگ مسلمان در قرن سوم و چهارم هجرى مى زيسته است. او نخستين فيلسوفى است كه آراى سياسى شيعه را در كتاب ها و رساله هايش مدوّن ساخت. براى شناخت هر چه بهتر آرمان شهر فارابى بايد مدينه ى فاضله و ويژگى هاى آن را دريافت. شناخت رييس اول مدينه كه ملك حقيقى است به لحاظ آن كه در مدينه بين افراد آن يك رابطه ى سازمانى برقرار است بسيار حياتى مى باشد. از آن جا كه مدينه و مدنيت به خاطر دست يابى به سعادت واقعى است فهم سعادت در نظريه ى فارابى اهميتى بسزا دارد و در نهايت آن كه از باب «تعرف الاشياءُ بأضدادها»، شناخت مدينه هاى مضاد با مدينه ى فاضله، عناصر و اجزاى تشكيل دهنده ى آن ما را در فهم آرمان شهر فارابى يارى خواهد كرد.

الف ـ ١ ـ مدينه ى فاضله

در نظر فارابى انسان موجودى است كه هم به خاطر ضرورت حيات و هم به خاطر ميل به كمالات مطلوب، به مدنيت فرا خوانده مىشود[١].در كنار هم نوعان بودن وروابط دو جانبه با آن ها برقرار كردن و طبيعت استخدام گر را بكار گرفتن سبب مى شود تا انسان نيازهاى روحى و روانى و اقتصادى خوى را برآورده سازد. به علاوه طبيعت وى نيز او را به مدنيت فرا مى خواند.

در نظر فارابى برخى از اجتماعاتى كه انسان تشكيل مى دهد به درجه ى مدنيت نمى رسد و مرتبه ى نازله ى اجتماع را تشكيل مى دهد. مانند: اجتماع منزل، دِه و محله كه به آن ها اجتماع غير كامل نام مى نهند. اما در مقابل اجتماعاتى كه به مرحله ى مدنيت رسيده باشند و نظامات و روابط پيچيده ى فرهنگى، اجتماعى و اقتصادى در آن ريشه دوانده باشد و سازمان هاى مختلف مدنى شكل گرفته باشد آن را اجتماع كامل نام مى نهند كه نهايى ترين شكل و كامل ترين صورت آن اجتماع بزرگ يا جامعه ى واحد جهانى است كه از اجتماع امت هاى مختلف در تمام زمين معموره شكل مى گيرد.[٢]

در نظر فارابى اجتماع هر قدر كامل تر باشد كمال نهايى براى انسان بهتر تحقق مى يابد و اصلاً مدنيت سبب تحقق كمال نهايى مى شود. اين اجتماع به لحاظ اهداف و غايات مختلف و متنوعى كه مى تواند داشته باشد، ابزارهاى مختلف و متنوعى نيز جهت نيل به آن غايات بكار مى گيرد كه از اين جا آن ها را به دو قسم فاضل و غير فاضل تقسيم مى كند.

«مدينه ى فاضله» مدينه اى است كه هدف نهايى اجتماع در آن تعاون در امورى است كه سبب دست يابى به سعادت انسان ها مى شود.[٣] دو عنصر اساسى در تعريف مدينه ى فاضله بكار رفته است.

[١]ـ فارابى، محمدبن طرخان ، آراء اهل المدينة الفاضلة و مضادتها، ص ١١٢ و فارابى، محمدبن طرخان، السياسة المدينة، ص ٧٣ .

[٢]ـ فمنها الكاملة، و منها غير الكاملة، و الكاملة ثلاث: عظمى و وسطى و صغرى. فالعظمى اجتماعات الجماعة كلها فى المعمورة، و الوسطى اجتماع أمة فى جزء من المعمورة، والصغرى اجتماع اهل مدينة فى جزء من مسكن امة.

و غير الكاملة: اجتماع اهل القرية، و اجتماع اهل المحلة، ثمّ اجتماع فى سكّة، ثم اجتماع فى منزل و اصغرها المنزل. و المحلة و القرية هما جميعاً لأهل المدينة (همان، ص ص ١١٢ و ١١٣)

[٣]ـ همان، ص ١١٣.