از بررسى نوشته‌هاى تاريخى به دست مى‌آيد،از زمان‌هاى دور بين حاكمان و فرمانروايان،«توقيع نويسى»رواج داشته و موارد فراوانى از توقيعات آن‌ها در متن‌هاى تاريخى ثبت و ضبط شده است.افزون بر موارد پيشين،در منابع روايى،فقهى و تاريخى شيعه نيز سخن از توقيع به چشم مى‌خورد.توقيع در اين كتاب‌ها به طور عمده،به قسمتى از نوشته‌هاى پيشوايان دينى عليهم السّلام اطلاق شده است كه براى پيروان خود مرقوم فرموده‌اند.

امروزه به سبب كاربرد بيشتر توقيعات در منابع مهدويّت،هنگامى كه سخن از«توقيع» به ميان مى‌آيد،ذهن به توقيعات واپسين پيشواى معصوم،حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف منصرف مى‌شود؛اما از امامان عليهم السّلام ديگر نيز نوشته‌هايى با عنوان«توقيع»صادر شده است. [١]

چگونگى صدور توقيعات

دربارۀ چگونگى صدور توقيعات از سوى حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف،به طور دقيق آگاهى روشنى در دست نيست؛اما بدون شك،بسيارى از اين توقيعات،به گونه‌اى معجزه‌آسا صادر شده است؛به گونه‌اى كه مى‌توان گفت:صدور آن‌ها به نحو عادى و از شخص معمولى صورت نگرفته است.

براى نمونه،مى‌توان به حكايتى كه در اين‌باره رسيده است اشاره كرد.

«محمد بن فضل موصلى»يكى از شيعيان بود كه نيابت«حسين بن روح»را قبول نداشت.روزى هنگام بحث با يكى از دوستانش(حسن بن على وجنا)و بنا به پيشنهاد او، در صدد آزمودن نايب امام برآمدند.آنان بر مطلبى كاملا محرمانه توافق كردند.حسن بن على وجنا كاغذى از دفتر موصلى جدا كرد و قلمى تراشيد.سپس با قلم بدون مركب،مطالبى را بر روى آن ورقه نوشت و آن كاغذ سفيد را مهر كرد و به وسيله خدمتكار نزد حسين بن روح فرستاد.

ظهر همان روز در حالى كه محمد بن فضل مشغول غذاخوردن بود،پاسخ‌نامه وارد آمد كه دقيقا در همان ورقه فرستاده شده،پاسخ‌ها با مركب نوشته شده بود.محمد بن فضل،درحالى كه سخت تحت تأثير قرار گرفته بود،همراه حسن بن وجنا به محضر

[١] .اربلى،كشف الغمة فى معرفة الائمة عليهم السّلام،ج ٣،ص ٣٦؛كلينى،كافى،ج ١،ص ١٤٥،ح ٤.