يكى از تشكل‌هاى مهمى كه در دوران امامان پيش از حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف شكل گرفت، «تشكيلات وكالت»بود.ايشان اين سازمان را براى آماده كردن هرچه بيشتر مردم،براى تحمل دوران غيبت حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف به وجود آوردند؛ازاين‌رو هرچه بيشتر مى‌كوشيدند تا از مواجهۀ مستقيم،كم كرده،امور را به عهدۀ افراد شايسته بگذارند.

اين تشكيلات،به طور رسمى در زمان امام كاظم عليه السّلام پديد آمد؛امّا در زمان حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف به اوج خود رسيد.

بنابراين،سياست تعيين وكيل براى اداره امور نواحى گوناگون و برقرارى ارتباط ميان شيعيان و امامان،از دوران‌هاى امامان پيشين وجود داشت.در عصر غيبت،اين تماس با امام زمان،قطع شد و محور ارتباط وكيلان با امام،نايبى بود كه امام زمان تعيين مى‌كرد.

مناطق شيعه‌نشين تقريبا مشخص بود و بنا به ضرورت در هر منطقه‌اى،وكيلى تعيين مى‌شد.گاهى چند وكيل در مناطق كوچك‌تر،تحت سرپرستى وكيلى بودند كه امام و يا نايب خاص براى آن‌ها تعيين مى‌كرد.اين وكلا،اموالى را كه بابت وجوهات مى‌گرفتند،به شيوه‌هاى گوناگونى به بغداد،نزد نوّاب مى‌فرستادند و آنان نيز طبق دستور امام،در موارد بايسته به كار مى‌گرفتند.

در مواردى ممكن بود برخى از وكيلان براى يك‌بار امام زمان عليه السّلام را ملاقات كنند؛ چنان‌كه«محمد بن احمد قطّان»(از وكيلان ابو جعفر نايب دوم)به ملاقات امام نايل شد. [١]

اما به طور معمول،آنان تحت نظر نايب خاص امام،انجام وظيفه‌مى‌كردند.بنابر نقل احمد بن متيل قمى،ابو جعفر،ده وكيل در بغداد داشت كه نزديك‌ترين آنان به وى «حسين بن روح»بود [٢]كه پس از او نايب سوم شد.از ديگر نزديكان وى،«جعفر بن احمد بن متيل»بوده كه از ديد بسيارى،وى جانشين ابو جعفر خواهد بود.از روايتى ديگر،دانسته مى‌شود در برابر اموال داده شده به وكيلان،قبض‌هايى از آنان دريافت

[١] .شيخ صدوق،كمال الدين و تمام النعمة،ج ١،ص ٤٤٢.

[٢] .نعمانى،الغيبة،ص ٢٢٥.