قرض گرفته و از آن استفاده مى‌كند و سپس همانند آن را رد مى‌نمايد. ولى دين دامنه وسيع‌ترى دارد؛ زيرا هر گونه معامله كه انجام گيرد مانند صلح، اجاره، خريد و فروش و مانند آن، سپس يكى از طرفين بدهكار گردد، آن را دين گويند. بنابراين آيه مورد بحث شامل تمام معاملاتى مى‌شود كه به طور سلف و يا نسيه انجام گيرد در عين اين كه قرض را هم در بر مى‌گيرد. (١٥٥)

نكته بسيار قابل تأمل ديگر اين است كه اين آيه دقيقاً بلافاصله پس از آيات مربوط به موضوع ربا و نهى و انكار شديد آن، يعنى آيات ٢٧٥ به بعد سوره بقره، آمده است. بيان ذيل به اين نكته اشاره دارد:

همان طور كه قرآن با رباخوارى و احتكار كردن و بخل، سخت مبارزه كرده، براى امور تجارى و اقتصادى نيز مقرّرات دقيقى بيان داشته است تا هر چه بيشتر سرمايه‌ها، رشد طبيعى خود را بنمايند و هيچ گونه بن‌بست و اختلاف و نزاعى رخ ندهد. (١٥٦)

ضميمه الف ـ مستندات روايى و بررسى آن

در اين ضميمه ابتدا و در بخش اول آن به ارائه احاديث مختلف مربوط به بحث بيع دين و دسته‌بندى آنها پرداخته و سپس در بخش دوم، ترجمه روايات را آورده و در بخش سوم به بررسى مختصرى در زمينه اين احاديث خواهيم پرداخت.

بخش اوّل: روايات

در خصوص بحث بيع دين، روايات مختلفى وارد شده كه مجموعاً به ١٧ مورد مى‌رسد و آنها را مى‌توان به سه دسته كلى تقسيم كرد.

١. روايات مربوط به معامله دين و عين، كه خود دو قسمند:

(١٥٥) ناصر مكارم شيرازى و جمعى از نويسندگان، پيشين، ج ٢، صص ٢٨٥ و ٢٨٤.
(١٥٦) همان.