فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٥٣ - تأملى در شيوه هاىشناخت تكليف سيدمحسن موسوى گرگانى
شايان ذكر است كه مىتوان به سهولت محتواى علم درايه را از كتاب هاى مربوط، دريافت كرد و با مطالعه صبورانه آنها به اصطلاحات محدثين و رجاليين پى برد و به اندازه نياز از آنها استفاده كرد، به خلاف مسائل علم رجال و نكته هايى كه بايد در اين علم آموخت، چه اين كه فراگيرى آنها از كتابهاى موجود براى همه، امكانپذير نيست، زيرا نكات بسيار دقيق و پيچيدهاى در اين علم وجود دارد كه يا در كتابهاى رجالى نيامده است و يا مورد اشاره قرار گرفته كه بايد بيشتر مورد توضيح و تفصيل قرار گيرند و قهراً بايد وقت بيشترى را براى تحصيل آنها صرف كرد؛ مثلا تعيين طبقات راويان و تمييز مشتركات آنان، چيزى نيست كه به سهولت بتوان فرمولش را فرا گرفت و بر آن مسلّط شد، اگرچه مسائل بسيار فراوانى در علم رجال هم وجود دارد كه انسان مىتواند با مطالعه و دقت در كتابهاى رجالى آنها را به خوبى فرا گيرد.
منابع حديثى و مراحل رسيدن آنها به ما
بيشتر اين احاديث مورد استفاده در فقه، از امام باقر و امام صادق و امام كاظم عليهم السلام نقل شدهاند و مراحل متعددى را گذرانيدهاند تا به ما رسيدهاند؛ زيرا مثلا امام صادق (ع) در مجالس متعدد اين احاديث را بيان داشته و افراد در آن مجالس نوشتهاند و احياناً بعضى، پارهاى از آنها را در حافظه خود، ضبط كردهاند و همين طور برخى در بسيارى از مواقع احكامى را از آن حضرت پرسيدهاند و او هم حكم حادثه مورد سؤال را پاسخ داده است و سؤال كنندگان آن را در حافظه و يا بر چيزى ضبط كردهاند. در تمام اين موارد بلكه در بيشتر آنها احاديث دريافت شده يا به صورت مكتوب و يا به صورت مضبوط به نسل بعد منتقل گرديده و به همين منوال، نوشتهها تا زمان كلينى و شيخ صدوق و شيخ طوسى ادامه داشته است؛ يعنى تا زمان اين سه عالم جليل القدر، منابع حديثى شيعه در لا به لاى نوشتههاى پراكنده و در سينههاى عدهاى از محدثان،