اخص. معناى اعم چنين است: دين، هر حق لازم ثابت در ذمه است. با اين معنا، هر چيزى كه در ذمه باشد چه اموال (با هر سببى براى ثبوت آن در ذمه) و چه حقوق محض و غير مالى مانند نماز، دين به حساب مى‌آيد و لذا لازم نيست كه دين، مال باشد و يا مال در ذمه‌اى باشد كه صرفاً ناشى از معاوضه، اتلاف يا قرض است.

معناى اخص دين در مورد اموال است و دو ديدگاه در مورد آن وجود دارد:

ديدگاه اوّل: دين عبارت است از هر مالى كه در ذمه، ناشى از معاوضه يا اتلاف يا قرض، ثابت باشد.

ديدگاه دوم: دين عبارت است از هر مالى كه در ذمه به سببى از اسباب مقتضى ثبوت آن، ثابت باشد.

دين طبق تعريف ديدگاه دوم، شامل هر دين مالى مى‌شود چه عين مالى، چه منفعت مالى و چه حق مالى خدايى، اما شامل ديون غير مالى مثل نماز نمى‌گردد. (٥٧)

حال اين كه كدام يك از معانى ذكر شده براى دين در موضوع بيع دين، مورد نظر است، بعضى در اين خصوص چنين نظر مى‌دهند: در بحث بيع دين، دين صرفاً حقوق مالى ثابت در ذمه و ناشى از قرض يا معاوضه يا اتلاف است . (٥٨)

در اين رابطه، دو نكته حائز اهميت را مطرح مى‌كند و چنين اظهار مى‌دارد: دين به ذمه مديون متعلق مى‌شود نه اموال مديون و در اين خصوص فرقى نمى‌كند كه اين اموال را قبل از ثبوت دين مالك بوده يا بعد از ثبوت دين ضمن آن كه دين مانع تصرف در اموال نمى‌شود. (٥٩)

بر اساس معناى انتخاب شده براى دين، رابطه دين و قرض نيز چنان مى‌شود كه در عبارت ذيل آمده است:

هر قرضى دين است اما دين گاهى ناشى از قرض است و گاهى ناشى از

(٥٧) ا.د. نزيه كمال حماد، بيع الدين، احكامه، تطبيقاته المعاصرة، منظمة المؤتمر الاسلامى، مجمع الفقه الاسلامى (جده)، الدورة الحادية عشرة، البحرين، المنامه، ١٤١٩ هـ.ق، ١٩٩٨ م، ص٢.
(٥٨) سامى حسن حمود، پيشين، ص ٤.
(٥٩) همان، ص ٥.