و بروز كردند و به جعل و دسّ اخبار زيادى پرداختند و از جانب ديگر بسيارى از اخبارى كه ائمه براى بيان وظايف شرعى آدميان بيان كرده بودند از ميان رفته و نابود گرديده است.

برخى از آنها را همان حكام جاير و ظالم به غارت برده و نابود كردند، و بسيارى از آنها به جهت پنهان كردن در زير خاك، نابود شدند و بسيارى ديگر از آنها به مرور زمان و عدم توجه خانواده‌هاى راويان و نويسندگان احاديث به ديار عدم رفتند و لذا آنچه اكنون براى ما باقى مانده، مجموعه بسيار كوچكى از احاديثى است كه مى‌گويند: ائمه اطهار(ع) آنها را بيان داشته‌اند؛ ولى بى ترديد همين مجموعه كوچك، به گونه‌اى نيست كه بتوان همه آنها را به آن بزرگواران نسبت داد؛ زيرا همان طور كه اشاره شد در ميان كسانى كه كتاب‌هاى خبرى داشته‌اند و اخبار ما از آن كتاب‌ها گرفته شده است، افرادى وجود داشته‌اند كه معروف به دروغگويى و جعل حديثند؛ چنان كه افراد زيادى در ميان آنان، وجود دارند كه به هيچ وجه نمى‌توان آنان را شناسايى كرد و نيز بسيارى از اسماء راويان شناخته شده با اسماء راويان ناشناس و ضعيف و فاسد، اشتراك دارند و اين اشتراك اسمى به گونه‌اى سند روايات را پيچيده و مبهم مى‌كند كه گاهى اصلا نمى‌توان تشخيص داد كه آيا در سند فلان روايت كه مثلا يونس واقع شده است، راوى همان شخص شناخته شده است و مى‌توان روى نقل و روايتش حساب كرد، يا كس ديگرى است كه در اسم با او اشتراك دارد؟

نياز شديد فقيهان به علم رجال

آشكار شد كه منبع اساسى و اصلى جويندگان تكاليف الهى، روايات اهل بيت عصمت و طهارت (ع) است، ولى با وضعيتى كه به وجود آمد، دست يابى به سخن و تقرير ائمه (ع) كارى بسيار دشوار و پيچيده است و چنين نيست كه احاديث موجود در كتاب‌هاى شيعيان به ويژه كتاب‌هاى چهار گانه، قطعى الصدورند. پيداست كه اين گمان، آنچنان مردود است كه اصلا قابل اعتنا نيست، زيرا با وضعيتى كه به وجود آمد، كم‌ترين ترديدى باقى نمى‌ماند كه