عصيان كرده و از آن تجاوز كند. بنابراين، خداوند قاضى را به عنوان مرجعى قرار داده تا در مورد اين شخص خطاكار حد يا تعزيرى را كه خداوند مقرر فرموده به اجرا گذارد.

خلاصه، بر قاضى واجب است كه بر طبق حكم خداوند، حكم صادر كند ـ چه در منازعات و دعواهايى كه از

نوعِ حقوق الناس است و چه در حدود و تعزيراتى كه مربوط به حقوق اللّه‌ است. اين آيه نيز به همين معنا رهنمون است:

{ وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيْها أنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَ الاْءَنْفَ بِالاْءَنْفِ وَ الاْءَذُنَ بِالاْءُذُنِ وَ السِّنَّ بالِسنِّ وَ الْجُرُوْحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفّارةٌ لَهُ وَ مَنْ لَمْ يُحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فَأُولئَكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} ؛ در تورات بر بنى‌اسرائيل مقرر داشتيم كه جان در مقابل جان، و چشم در مقابل چشم، و بينى در برابر بينى، و گوش در مقابل گوش و دندان در مقابل داندان مى‌باشد و هر زخمى قصاص دارد. اگر كسى آن را ببخشد، كفاره گناهان او محسوب مى‌شود. هر كس به احكامى كه خدا نازل كرده حكم نكند، ستمگر است. (٥١)

خداوند متعال در اين آيه، حكم قصاص نفس و اعضاى بدن را در برابر مثل آن بيان فرموده. پس از آن و در انتهاى آيه فرموده:

«هر كس به آنچه خداوند فرو فرستاده حكم نكند، ستمگر و متجاوز به حدود خدا است.» بنابراين ابتداى آيه قرينه مسلّم و قطعى است بر اين كه مراد از حكم به «ما انزل اللّه‌» در ذيل آيه بعد از ثبوت موضوع آن، رعايت احكام الهى و صدور حكم براساس آن است.

پس آيه مباركه بر قاضى واجب كرده حكمى را كه خداوند براى موضوعى قرار داده رعايت كرده و به آن حكم كند. اجمالاً، مقصود از «ما انزل اللّه‌» در اين آيه مباركه و آيات (٥٢) بعدى كه خداوند متعال، به پيامبر اكرم فرمان مى‌دهد كه براساس آن حكم كند، {فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللّهُ} (٥٣) همان حكمى است كه حاكم شرع پس از طىّ مراحل و مقدمات داورى،

(٥١) مائده، آيه ٤٥.
(٥٢) همان، آيه ٤٨ و ٤٩.
(٥٣) همان، آيه ٤٨.