که نه از جنس مباني معرفت علمي‌اند، و نه جنبة ارزشي دارند، بلکه لسان آنها لسان واقع‌نمايي، پرده برداشتن از رازهاي خلقت، تبيين روابط ميان پديده‌ها، و چگونگي تغييرات در آنهاست. روشن است که بررسی چنين روابطي و مطالعة کیفیت تحول پدیده‌ها در قلمرو علم مي‌گنجد، و اگر اسلام هم (به هر دليلي) علت پیدایش یک پدیده و کیفیت تحول آن را بیان کند، در واقع یک نظریة علمی ابراز داشته است.[١]چنين معارفي مي‌توانند به تکميل يا تصحيح يافته‌هاي علمي مدد رسانند.[٢]

نکتة قابل توجه در اين زمينه آن است که بايد در استنباط نظريات علمي از متون ديني نهايت دقت و وسواس را به‌کار بست، و تا دليلي يقيني بر نظريه‌اي وجود نداشته باشد نبايد آن را به دين منتسب نمود. درغير اين صورت، بايد به‌عنوان يک احتمال به آن توجه کرد، و هنگام ارائة‌ آن به اين نکته تصريح نمود که به‌نظر مي‌رسد اين تئوري با ظواهر شرع سازگارتر باشد، ولي چه بسا بعدها بفهميم که درک ما از اين ظواهر اشتباه بوده، همان‌گونه که ممکن است روزي معلوم شود نظريه‌اي که قرنها علمي تلقي مي‌شده، اشتباه

[١] دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، نابرابری‌های اجتماعی، [سلسله جزوات جامعه‌شناسي، ج ٢٦]، ص ٦٧، به نقل از محمدتقي مصباح يزدي، جستارهايي در فلسفة علوم انساني از ديدگاه حضرت علامه آيت‌الله مصباح يزدي، ص ١٢٥. [٢] دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، آیا دین یک نهاد اجتماعی است؟، [سلسله جزوات جامعه‌شناسي، ج ٢٤]، ص ٤١، به نقل از محمدتقي مصباح يزدي، جستارهايي در فلسفة علوم انساني از ديدگاه حضرت علامه آيت‌الله مصباح يزدي، ص ١٢٦.